Giữ hồn cốt văn hóa Khmer dưới mái chùa
Trong đời sống đồng bào Khmer Nam Bộ, những ngôi chùa Phật giáo Nam tông vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, vừa là nơi gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tinh thần của nhiều thế hệ. Từ những lớp học chữ Khmer đến các lễ hội truyền thống, mái chùa đã trở thành không gian lưu giữ và trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc Khmer.
Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, khu vực Tây Nam Bộ hiện có hơn 450 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Mỗi ngôi chùa mang những nét kiến trúc, nghệ thuật trang trí và sinh hoạt văn hóa đặc trưng, góp phần tạo nên không gian văn hóa phong phú của cộng đồng Khmer. Trải qua nhiều thế hệ, các ngôi chùa không chỉ duy trì hoạt động tu học mà còn tổ chức truyền dạy tiếng nói, chữ viết, lưu giữ kinh sách, thư tịch cổ và giáo dục đạo đức cho thanh thiếu niên.
Trong những dịp lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta hay Oóc Om Bóc diễn ra hằng năm, đồng bào Khmer thường tập trung tại chùa để thực hiện các nghi lễ, gặp gỡ cộng đồng và tham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ. Đây cũng là dịp để những loại hình nghệ thuật như Dù kê, Rô băm, nhạc Ngũ âm, hát Aday và múa dân gian Khmer tiếp tục hiện diện trong đời sống, tạo cơ hội để thế hệ trẻ tìm hiểu truyền thống của cha ông.
Tại TP Hồ Chí Minh, chùa Candaransi (còn gọi là chùa Chantarangsay) ở phường Xuân Hòa là một trong những cơ sở Phật giáo Nam tông Khmer duy trì nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục và an sinh xã hội hướng về cộng đồng. Hòa thượng Danh Lung, Phó Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP Hồ Chí Minh, Trụ trì chùa Candaransi, cho biết trước những thay đổi của đời sống hiện đại, các ngôi chùa Khmer cần tiếp tục phát huy vai trò trung tâm văn hóa của cộng đồng.
Theo Hòa thượng, bên cạnh việc tổ chức các nghi lễ tôn giáo, chùa cần mở rộng hoạt động truyền dạy tiếng Khmer, nghệ thuật biểu diễn, điêu khắc, hội họa và những phong tục truyền thống. Đặc biệt, các lớp học cần có thời gian phù hợp với lịch học tập, làm việc của thanh thiếu niên.
Hòa thượng Danh Lung cho rằng thay vì chỉ tổ chức lớp học chữ Khmer vào mùa hè, các chùa có thể duy trì hoạt động vào thứ Bảy, Chủ nhật hoặc những thời điểm thuận lợi. Cùng với học chữ, người trẻ cần có thêm cơ hội tham gia biểu diễn nghệ thuật, tìm hiểu văn học dân gian và thực hành nghi lễ truyền thống.
Một vấn đề khác mà Hòa thượng đặc biệt quan tâm là việc sử dụng tiếng Khmer trong sinh hoạt hằng ngày. Theo Hòa thượng, các gia đình nên khuyến khích con em giao tiếp bằng tiếng “mẹ đẻ” trong gia đình; đồng thời sử dụng linh hoạt tiếng Việt và các ngôn ngữ khác trong học tập, lao động, giao tiếp xã hội.
Bên cạnh đó, việc tăng thời lượng chương trình phát thanh, truyền hình bằng tiếng Khmer, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu văn hóa, nghệ thuật và xây dựng hoạt động trải nghiệm nghề truyền thống cũng góp phần tạo môi trường để người trẻ tiếp cận bản sắc dân tộc.
Không chỉ chăm lo đời sống tinh thần, các ngôi chùa Khmer còn tích cực tham gia hoạt động an sinh xã hội, hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn và tạo điều kiện học tập cho thanh thiếu niên. Trong 5 năm qua, Hòa thượng Danh Lung đã tham gia vận động xây dựng, sửa chữa nhà ở, hỗ trợ vốn cho hộ nghèo, trao quà, học bổng và đầu tư cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt cộng đồng tại một số địa phương vùng đồng bào Khmer.
Đáng chú ý, Hòa thượng còn vận động nguồn lực hỗ trợ xây dựng 3 phòng học tiếng Khmer với kinh phí hơn 700 triệu đồng; đồng thời tham gia vận động trùng tu, xây dựng cơ sở sinh hoạt và 4 phòng học tiếng Khmer tại chùa Sirivansa ở tỉnh An Giang với kinh phí gần 4 tỷ đồng.
Còn tại tỉnh Cà Mau, các vị sư sãi và người có uy tín trong cộng đồng Khmer cũng tích cực tham gia vận động đồng bào đoàn kết, chấp hành pháp luật và xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.
Ông Danh Sen, thành viên Ban Quản trị chùa Đơm Pôn (còn gọi là chùa Kim Cấu), xã Vĩnh Trạch, tỉnh Cà Mau cho biết thông qua các dịp lễ, Tết, nhà chùa thường xuyên tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và chia sẻ thông tin về đời sống kinh tế, xã hội đến Phật tử.
Hòa thượng Dương Quân, Phó Chủ tịch Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước tỉnh Cà Mau, Trụ trì chùa Xiêm Cán, xã Hiệp Thành, đánh giá đồng bào Khmer ngày càng tích cực tham gia các phong trào tại địa phương, nỗ lực phát triển kinh tế và gìn giữ truyền thống văn hóa.
Theo Hòa thượng, sự quan tâm của chính quyền cùng tinh thần đoàn kết, chủ động vươn lên của đồng bào đã góp phần tạo nên những chuyển biến tích cực trong đời sống tại các phum sóc.
Đưa di sản văn hóa Khmer vào đời sống hiện đại
Cùng với vai trò của hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer, các tỉnh, thành ở khu vực Nam Bộ đang triển khai nhiều giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, trong đó chú trọng kết hợp phát triển du lịch cộng đồng.
Tại TP Cần Thơ, nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống, hệ thống di sản văn hóa phong phú đang tạo điều kiện thuận lợi để hình thành những sản phẩm du lịch mang bản sắc địa phương, trong đó có nhiều ngôi chùa Khmer nổi tiếng như chùa Dơi, chùa Chén Kiểu, chùa Som Rong, chùa Kh'Leang cùng các loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc.
Những năm qua, chính quyền địa phương cũng quan tâm bảo tồn nghệ thuật sân khấu Dù kê, Rô băm, nhạc Ngũ âm, múa Rom Vong và các lễ hội truyền thống. Nhiều loại hình văn hóa, nghệ thuật của đồng bào Khmer cũng đã có tên trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Không chỉ duy trì hoạt động biểu diễn, địa phương còn hỗ trợ các nghệ nhân truyền dạy kỹ năng, tổ chức lớp tập huấn, sưu tầm nhạc cụ, trang phục, vật dụng sinh hoạt và những sản phẩm thủ công truyền thống.
Tại khu vực chùa Som Rong, phường Sóc Trăng, TP Cần Thơ, chính quyền đầu tư, hỗ trợ xây dựng không gian trưng bày phục vụ khách tham quan. Chùa Dơi và chùa Chén Kiểu cũng đang trở thành những điểm đến thu hút du khách tìm hiểu kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống văn hóa Khmer.
Thông qua các hoạt động này, du khách không chỉ tham quan công trình kiến trúc mà còn có cơ hội tiếp xúc với đời sống cộng đồng, tìm hiểu ý nghĩa những phong tục và trực tiếp trải nghiệm các giá trị văn hóa truyền thống. Theo định hướng của TP Cần Thơ, thành phố sẽ tiếp tục phối hợp với các sở, ngành và địa phương xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng, kết hợp bảo tồn di sản với phát triển kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Cùng với hoạt động du lịch, công nghệ số cũng đang mở ra cơ hội mới để giới thiệu những giá trị văn hóa Khmer đến đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Tiến sĩ Sơn Cao Thắng, Phó trưởng Khoa Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ, Trường Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn, Đại học Trà Vinh, cho rằng việc bảo tồn các loại hình nghệ thuật truyền thống cần dựa trên nền tảng nghiên cứu khoa học và đào tạo chuyên môn bài bản.
Theo ông Thắng, các cơ sở giáo dục phải thực hiện tốt ba nhiệm vụ gồm hệ thống hóa tri thức gốc, tạo môi trường thực hành và hỗ trợ ứng dụng công nghệ trong quảng bá di sản. Đối với nghệ thuật sân khấu, múa và âm nhạc truyền thống Khmer, việc đổi mới phương thức biểu diễn cần dựa trên sự am hiểu sâu sắc về đặc trưng của từng loại hình. Các yếu tố hiện đại như âm thanh, ánh sáng và kỹ thuật dàn dựng có thể giúp tác phẩm hấp dẫn hơn, nhưng không được làm mất bản sắc vốn có.
Tiến sĩ Sơn Cao Thắng cũng đề xuất tăng cường kết nối giữa nghệ nhân, chư tăng và cơ sở đào tạo, đưa sinh viên về phum sóc nghiên cứu, thực hành nghệ thuật truyền thống. Đồng thời, các trường cần hướng dẫn người học ứng dụng mạng xã hội, xây dựng nội dung số để giới thiệu văn hóa Khmer một cách chính xác, phù hợp với công chúng trẻ.
Ở góc độ hoạt động tôn giáo, Đại đức Châu Hoài Thái, Ủy viên Hội đồng Trị sự, Phó Văn phòng 2 Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, nhấn mạnh việc bảo tồn văn hóa Khmer phải gắn với hoạt động truyền trao giữa các thế hệ.
Theo Đại đức, một bản kinh cổ chỉ thực sự phát huy giá trị khi còn người đọc hiểu; một loại hình âm nhạc truyền thống muốn tồn tại lâu dài phải có người học và thực hành. Vì vậy, bên cạnh việc bảo quản di sản, cộng đồng cần quan tâm đào tạo người kế thừa, duy trì những sinh hoạt văn hóa phù hợp với điều kiện hiện nay.
Đại đức Châu Hoài Thái cũng cho rằng, quá trình đô thị hóa và di cư lao động đang làm thay đổi mối quan hệ giữa gia đình, phum sóc và chùa Khmer. Do đó, các cơ sở Phật giáo cần tăng cường kết nối, tạo điều kiện để người lao động, sinh viên và thanh thiếu niên tiếp tục tham gia sinh hoạt văn hóa, tôn giáo dù sinh sống xa quê hương.
Bên cạnh đó, việc số hóa tư liệu, xây dựng học liệu về ngôn ngữ, nghệ thuật và lịch sử Khmer sẽ giúp người trẻ tiếp cận di sản thuận lợi hơn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn con người và môi trường sinh hoạt cộng đồng vẫn quyết định sức sống lâu dài của những giá trị truyền thống.
Từ thực tiễn bảo tồn và phát huy văn hóa Khmer Nam Bộ, có thể thấy sự kết hợp giữa vai trò của nhà chùa, nghệ nhân, cơ sở giáo dục, chính quyền và cộng đồng đang tạo nên những điều kiện quan trọng để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.
Tiến sĩ Sơn Cao Thắng nhấn mạnh, muốn thế hệ trẻ trở thành lực lượng kế thừa và lan tỏa bản sắc văn hóa Khmer, trước hết phải giúp các em am hiểu tri thức truyền thống, có môi trường thực hành và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Khi người trẻ có nền tảng kiến thức vững vàng, có không gian sáng tạo và có thể sống bằng nghề gắn với di sản, họ sẽ chủ động tiếp nối, phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc một cách bền vững.