Thông qua những giờ học, mô hình trải nghiệm và các câu lạc bộ văn hóa, thế hệ trẻ không chỉ được bồi đắp tình yêu cội nguồn, ý thức tự hào dân tộc mà còn góp phần tạo nguồn lực phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng bền vững tại địa phương.
Khơi dậy tiếng chiêng, điệu múa
Trong bối cảnh bùng nổ công nghệ thông tin và sự xâm nhập mạnh mẽ của các xu hướng giải trí hiện đại, việc giữ chân học sinh vùng cao gắn bó với nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình là một thách thức không nhỏ. Nhận thức rõ điều đó, tại các xã miền núi, việc tạo lập môi trường sinh động để học sinh tiếp cận với nghệ thuật truyền thống đang mang lại những chuyển biến tích cực trong đời sống học đường và cộng đồng.
Tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Đinh Thanh Kháng (xã Sơn Tây Thượng), Câu lạc bộ văn hóa dân gian đã trở thành điểm hẹn sinh hoạt quen thuộc của gần 60 học sinh. Dưới sự dìu dắt trực tiếp từ nhiều nghệ nhân am hiểu văn hóa địa phương, các em được rèn luyện kỹ năng sử dụng nhạc cụ truyền thống và thể hiện những làn điệu dân ca đặc trưng của người Ca Dong như Ra Nghế, Ta lêu, Ca choi.
Em Đinh Xuân Phúc, thành viên Câu lạc bộ chia sẻ: “Trước đây chúng em chưa biết đánh chiêng, chưa biết cách phối hợp sao cho nhịp nhàng cùng các bạn. Được các nghệ nhân nhiệt tình giảng dạy, giờ đây em và các bạn đã đánh đúng nhịp, giúp tiếng chiêng ngân vang xa và hay hơn”.
Không chỉ dừng lại ở các buổi tập luyện nội bộ, nhiều học sinh đã tự tin bước lên sân khấu biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, ngày lễ lớn của nhà trường, địa phương cũng như các phiên chợ giao lưu vùng cao. Em Bạch Thị Kim Như, thành viên câu lạc bộ, bày tỏ: “Việc được đi biểu diễn ở các xã, các trường bạn và chợ phiên giúp em thêm tự tin, tự hào và thêm yêu những giai điệu truyền thống của dân tộc mình”.
Giữ vai trò “truyền lửa” cho thế hệ trẻ, Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thanh Sơn (xã Sơn Tây Thượng) đã dành nhiều năm gắn bó với công tác dạy cồng chiêng và dân ca cho học sinh. Dù việc giảng dạy ban đầu gặp không ít khó khăn do rào cản tâm lý e ngại của lứa tuổi học trò, ông vẫn trăn trở tìm kiếm những phương pháp truyền thụ đơn giản, sinh động nhất. Nghệ nhân Đinh Thanh Sơn tâm sự: đem công sức và những hiểu biết của mình truyền dạy lại cho thế hệ sau, ông thấy rất tự hào. Thấy các cháu đam mê, thầy trò lại cùng nhau nỗ lực để tiếng chiêng không bị mai một.
Đánh giá về hiệu quả của mô hình này, ông Nguyễn Minh Anh, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Đinh Thanh Kháng, nêu rõ, mục đích của việc đưa tiếng chiêng, câu hát vào trường học là giúp các em học sinh hiểu sâu hơn về nét văn hóa đặc trưng và không gian sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Ca Dong. Đây là nền tảng quan trọng để nhà trường lồng ghép công tác bảo tồn bản sắc văn hóa vào các dịp lễ hội, chương trình ngoại khóa cũng như lễ khai giảng năm học mới”.
Song song với môi trường học đường, tại xã Sơn Tây Thượng, Câu lạc bộ văn hóa dân gian thôn Nước Min hiện có 25 thành viên ở nhiều lứa tuổi khác nhau cũng duy trì tập luyện đều đặn. Trưởng thôn Đinh Văn Bô cho biết, các nghệ nhân trong câu lạc bộ thường xuyên tổ chức hướng dẫn, truyền dạy để giúp thế hệ trẻ nắm vững các kỹ năng sử dụng nhạc cụ truyền thống của người Ca Dong.
Khi nhiều nghệ nhân am hiểu di sản đều đã lớn tuổi, việc trao truyền tri thức dân gian trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Ở tuổi 64, Nghệ nhân Ưu tú Đinh Văn Khoăng (xã Sơn Tây Thượng) chia sẻ: Nếu lớp người đi trước không kịp trao lại ngọn lửa văn hóa cho con cháu, thì bản sắc của người Ca Dong mình sẽ dần phai nhạt. Thấy các cháu hăng hái cầm chiêng, học múa, những nghệ nhân như ông mừng lắm, chỉ mong sao giai điệu của dân tộc tiếp tục vang xa trong lòng đại ngàn.
Nhiều trường học cũng đã hình thành các mô hình “Câu lạc bộ nghệ nhân nhí”, bố trí không gian trưng bày sản phẩm thủ công ngay tại trường, giúp các em không chỉ học lý thuyết mà còn được trực tiếp sờ chạm, thực hành các kỹ năng đan lát, chế tác nhạc cụ.
Gắn với phát triển du lịch cộng đồng
Song song với âm nhạc dân gian, việc bảo tồn ngôn ngữ, kiến trúc và phong tục truyền thống cũng được các cơ sở giáo dục vùng cao phối hợp cùng địa phương triển khai đồng bộ. Từ các chủ đề chuyên biệt trong Tài liệu giáo dục địa phương cho đến việc lồng ghép khéo léo qua các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí và hoạt động trải nghiệm, học sinh được tiếp cận di sản một cách hệ thống. Tại Trường Tiểu học số 2 Đăk Rơ Wa (xã Đăk Rơ Wa), nơi có gần 100% học sinh là đồng bào dân tộc Ba Na, công tác giữ gìn tiếng mẹ đẻ được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.
Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thanh Sơn truyền dạy cách đánh chiêng cho học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Đinh Thanh Kháng.
Thầy Phan Đình Kiên, Hiệu trưởng Trường Tiểu học số 2 Đăk Rơ Wa cho biết, dẫu hầu hết học sinh đều giao tiếp hằng ngày bằng tiếng Ba Na, nhưng kỹ năng đọc và viết chữ chuẩn của các em còn hạn chế. Trước nguy cơ mai một ngôn ngữ chữ viết, nhà trường đã chính thức đưa tiếng Ba Na vào giảng dạy với thời lượng 2 tiết/tuần, chú trọng kỹ năng phát âm, đọc, viết, bổ sung nhiều đầu sách song ngữ Việt - Ba Na tại thư viện. Ngoài ra, trường còn mở rộng nhiều hoạt động trải nghiệm thực tế như đan lát, dệt thổ cẩm và tìm hiểu các lễ hội dân gian.
Mô hình nhà rông thu nhỏ được dựng ngay giữa sân trường từ năm học 2022 - 2023 với sự tham vấn và hướng dẫn trực tiếp từ các nghệ nhân trong làng đã trở thành không gian sinh hoạt ưa thích của học sinh. Bên cạnh đó, phong trào múa xoang cũng được duy trì đều đặn vào giờ thể dục buổi sáng. Cô Bùi Thị Ngọc Thơm, giáo viên phụ trách Câu lạc bộ múa xoang của trường cho biết, nhờ sự truyền dạy tận tình từ nghệ nhân, các em học sinh từ chỗ rụt rè đã trở nên dạn dĩ, thực hiện thuần thục các động tác múa uyển chuyển.
Đưa văn hóa dân gian vào trường học không đơn thuần là hoạt động ngoại khóa, mà là giải pháp căn cơ nhằm định hình nhân cách và bản sắc cho thế hệ trẻ trước làn sóng hội nhập. Khi tiếng chiêng, điệu múa và tiếng mẹ đẻ được trao truyền tự nhiên dưới mái trường, di sản văn hóa không bị bó hẹp trong không gian trưng bày hay ký ức của các nghệ nhân già, mà thực sự sống sinh động trong đời sống thường nhật. Thông qua sự kết nối chặt chẽ giữa "Nhà trường - Gia đình - Cộng đồng", các hoạt động trải nghiệm thực tế còn giúp học sinh định hướng nghề nghiệp, gắn bó với sinh kế bền vững của quê hương.
Quan trọng hơn, đây còn là tiền đề để giáo dục gắn kết chặt chẽ với định hướng phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Ông Phạm Hồng Khuyến, Chủ tịch UBND xã Sơn Tây Thượng cho biết, Đảng ủy xã đã chỉ đạo ban hành Nghị quyết riêng về phát triển du lịch địa phương, trong đó trọng tâm là bảo tồn, phục dựng và phát huy văn hóa truyền thống của đồng bào Ca Dong.
Những học sinh được nuôi dưỡng tình yêu văn hóa từ mái trường hôm nay sẽ chính là những “sứ giả văn hóa”, là chủ thể trực tiếp tham gia vào các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng trong tương lai. Sự vào cuộc đồng bộ giữa nhà trường, nghệ nhân và chính quyền địa phương đang tiếp tục thắp sáng các giá trị di sản vùng cao Quảng Ngãi, tạo động lực phát triển bền vững cho quê hương.
