Giữ nghề dệt lanh, nối dài mạch nguồn văn hóa Mông

Trải qua nhiều thế hệ, nghề dệt lanh đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng bào Mông ở xã Lùng Tám, tỉnh Tuyên Quang. Từ cây lanh trên nương, qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ Mông, những sợi lanh được se, dệt, nhuộm, thêu thành những tấm vải mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.

Ngày nay, nghề truyền thống này tiếp tục được trao truyền cho thế hệ trẻ; đồng thời từng bước gắn với phát triển sản phẩm hàng hóa và du lịch, mở thêm sinh kế để những sợi lanh mộc mạc tiếp tục nối dài mạch nguồn văn hóa Mông trên vùng Cao nguyên đá.

*Từ cây lanh trên nương đến tấm vải mang hồn người Mông

Nghề dệt lanh ở Lùng Tám (Tuyên Quang) đã gắn với đời sống của người Mông vùng Cao nguyên đá qua nhiều thế hệ. Trước đây, cây lanh được trồng trên nương, sợi lanh sau khi chế biến chủ yếu được dùng để làm quần áo, đồ dùng trong gia đình. Những bé gái Mông từ nhỏ đã được bà, mẹ chỉ dạy từng công đoạn để khi trưởng thành có thể tự làm nên bộ trang phục truyền thống của mình.

Theo bà Vàng Thị Mai, Giám đốc Hợp tác xã Lanh Lùng Tám, nghề dệt lanh trước đây gắn chặt với đời sống gia đình. Từ cây lanh trên nương, người phụ nữ tự tay tước sợi, nối sợi, se lanh, dệt thành vải rồi may trang phục. Đó không chỉ là công việc mà còn là cách người Mông gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc.

Nghề được trao truyền chủ yếu bằng hình thức truyền nghề trực tiếp, từ mẹ sang con, từ bà sang cháu. Qua nhiều thế hệ, các kỹ thuật xử lý sợi, dệt vải, nhuộm, thêu và tạo hoa văn vẫn được gìn giữ.

Để một cây lanh trở thành tấm vải phải trải qua nhiều công đoạn. Sau khi thu hoạch, thân lanh được tước lấy phần vỏ, tách thành những dải sợi. Sợi được làm sạch, rồi từng đoạn ngắn được nối lại thành một mạch dài. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo bởi mối nối phải chắc nhưng không được thô.

Sợi tiếp tục được se cho đều và đủ độ săn trước khi đưa lên khung. Người dệt ngồi bên khung cửi, chân nhịp đều, tay đưa thoi qua từng lượt sợi. Mỗi nhịp thoi là một phần của tấm vải dần hiện lên. Giá trị của vải lanh Lùng Tám không chỉ nằm ở chất liệu mà còn ở những hoa văn được tạo nên sau đó.

Tại hợp tác xã Lanh Lùng Tám, nghệ nhân Sùng Thị Cỏ gần 100 tuổi vẫn được nhắc đến như một trong những người lưu giữ kỹ thuật truyền thống. Dù tuổi cao, hình ảnh bà bên những tấm vải, kiên nhẫn chỉ lại cách làm cho lớp trẻ đã trở thành câu chuyện đẹp về giữ nghề truyền thống. Bà Vàng Thị Mai cho hay, kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm và sự tinh tế. Sáp ong được làm mềm, dùng để tạo các đường nét trên mặt vải, sau đó đến khâu nhuộm vải. Những phần có sáp không bắt màu, từ đó hiện lên các hoa văn trên nền vải. Cùng với vẽ sáp ong, các kỹ thuật thêu cũng góp phần tạo nên vẻ riêng của sản phẩm. Những đường nét, hình khối được sắp xếp hài hòa trên trang phục, túi, khăn hay các sản phẩm thủ công, tạo nên dấu ấn thẩm mỹ riêng của người Mông.

Dưới tán cây rợp bóng mát của hợp tác xã, em Sùng Thị Vá, 12 tuổi (xã Lùng Tám) đang học thêu hoa văn. Em ngồi chăm chú bên những người phụ nữ lớn tuổi, chậm rãi đưa từng mũi kim, sợi chỉ. Có đường thêu chưa đều, em tháo ra rồi làm lại. Là một trong những học sinh đang được các nghệ nhân hướng dẫn học nghề, với em, những buổi học không chỉ giúp biết thêm một nghề thủ công mà còn là cơ hội hiểu hơn về những gì bà, mẹ và các thế hệ trước đã làm.

Sùng Thị Vá chia sẻ: “Cháu muốn học để biết thêu hoa văn, biết làm những sản phẩm của người Mông. Các bà, các cô chỉ từng bước nên cháu thấy càng học càng thích”.

Từ cây lanh trên nương đến tấm vải mang hồn người Mông là hành trình kết tinh sự khéo léo, bền bỉ và tình yêu văn hóa của bao thế hệ. Hôm nay, những sợi lanh vẫn được nối dài, mang theo bản sắc truyền thống và mở ra những sinh kế mới cho người dân Lùng Tám.

Giữ nghề bằng sinh kế, đưa văn hóa gần du khách

Nghề dệt lanh Lùng Tám đang có thêm hướng phát triển khi gắn với du lịch. Từ những tấm vải truyền thống, hợp tác xã cùng người dân làm ra quần áo, khăn, gối, túi, ví và các sản phẩm thủ công tạo hình con vật.

Theo bà Vàng Thị Mai, muốn giữ được nghề phải có người làm nghề và có đầu ra cho sản phẩm. Vì vậy, hợp tác xã vừa duy trì các công đoạn thủ công truyền thống vừa nghiên cứu thêm những sản phẩm phù hợp với nhu cầu của du khách. Khi đến đây, du khách có thể trực tiếp xem các công đoạn tước sợi, se lanh, dệt, thêu, nhuộm; đồng thời mua những sản phẩm được làm từ lanh về làm quà.

Trong không gian đậm sắc màu văn hóa vùng Cao nguyên đá, Hợp tác xã Lanh Lùng Tám thường xuyên đón du khách đến tham quan, trải nghiệm. Bên khung dệt, nhiều người chăm chú theo dõi từng động tác của người thợ, thích thú khám phá hành trình từ sợi lanh thô đến tấm vải hoàn chỉnh và những hoa văn được tạo nên qua đôi bàn tay khéo léo.

Du khách nước ngoài đặc biệt ấn tượng với quy trình thủ công và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm. Vì thế, một chiếc túi, chiếc ví hay món đồ lưu niệm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng câu chuyện về cây lanh, người thợ và bản sắc văn hóa Mông được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo ông Nguyễn Mạnh Tùng, Trưởng phòng Kinh tế xã Lùng Tám, địa phương xác định bảo tồn nghề dệt lanh phải gắn với phát triển kinh tế và du lịch, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa vừa tạo việc làm, thu nhập cho người dân. Thời gian tới, xã tiếp tục hỗ trợ các hợp tác xã, hộ làm nghề trong việc truyền nghề cho thế hệ trẻ, quảng bá, kết nối du lịch và mở rộng thị trường, qua đó tạo đầu ra ổn định để nghề dệt lanh được gìn giữ và phát triển bền vững.

Từ định hướng đó, Lùng Tám đang từng bước biến không gian sản xuất thành không gian trải nghiệm. Du khách không chỉ đến để mua một sản phẩm mà còn có thể nhìn thấy cả quá trình sản phẩm được tạo ra. Chính điều này làm tăng giá trị của nghề và giúp câu chuyện văn hóa Mông được kể một cách tự nhiên.

Những sợi lanh được nối từ nhiều đoạn ngắn. Nghề truyền thống cũng được kết nối từ nhiều thế hệ. Khi sợi lanh còn được se, khung dệt còn vang tiếng thoi và lớp trẻ còn muốn học nghề, những giá trị văn hóa Mông ở Lùng Tám vẫn còn cơ hội tiếp tục sống trong đời sống hiện đại./.