Đã gần nửa thế kỷ trôi qua kể từ khi những trận chiến ác liệt trên mặt trận Vị Xuyên (Hà Giang cũ, nay là Tuyên Quang) kết thúc, đối với những người lính làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, cuộc chiến với thời gian dường như vẫn chưa bao giờ khép lại. Chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang được triển khai với quyết tâm cao nhất để đưa các anh hùng, liệt sĩ trở về với đất mẹ...
Hành trình đưa các anh trở về vẫn còn rất dài
Ở vùng biên giới xã Thanh Thủy (tỉnh Tuyên Quang) với địa hình núi đá cheo leo, mọi công việc đều được thực hiện bằng đôi tay và sự kiên nhẫn của những người lính mang trên vai một nhiệm vụ đặc biệt. Từ điểm cao 468 lên điểm cao 685 chỉ vài km theo đường chim bay, nhưng để tới nơi, cán bộ, chiến sĩ phải men theo những con đường mòn ngoằn ngoèo giữa vách đá. Đó cũng là con đường mà gần nửa thế kỷ trước, nhiều người lính đã đi qua và vĩnh viễn nằm lại.
Trước khi tiến hành tìm kiếm, quy tập đã có những cán bộ, chiến sĩ công binh lặng lẽ rà từng mét vuông đất, mở đường an toàn để đồng đội tiếp tục hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Hơn 80ha được rà phá an toàn trong những tháng đầu năm 2026 cho thấy sự nỗ lực không ngừng nghỉ của những người lính thời bình. Trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, địa bàn Hà Tuyên trước đây, nay là tỉnh Tuyên Quang, là một trong những chiến trường ác liệt kéo dài từ tháng 2/1979 đến cuối năm 1988. Có 16 sư đoàn, 4 lữ đoàn cùng lực lượng vũ trang địa phương tham gia chiến đấu bảo vệ từng tấc đất biên cương. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh.
Theo thống kê của cơ quan chức năng, ở tỉnh có 4.267 liệt sĩ, đến nay đã quy tập được 3.118 hài cốt, vẫn còn 1.149 liệt sĩ chưa được tìm thấy. Trên toàn tuyến biên giới vẫn còn 76.432ha đất chịu ảnh hưởng của bom mìn, vật nổ; riêng vùng lõi là hơn 21.500ha thuộc các xã Thanh Thủy, Lao Chải và Minh Tân là nơi còn nhiều liệt sĩ nằm lại. Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô của nhiệm vụ, mà còn nhắc nhở rằng hành trình đưa các anh trở về vẫn còn rất dài. Đó cũng là lý do Chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" được triển khai với quyết tâm cao nhất.
Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang được tăng quân số từ 18 lên 67 cán bộ, chiến sĩ, chia thành ba phân đội và hai tổ công tác, triển khai nhiệm vụ trên nhiều hướng, địa bàn trọng điểm. Đội phối hợp với các đơn vị công binh thực hiện rà phá bom mìn, vật nổ để bảo đảm an toàn, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ngay trên những diện tích vừa được làm sạch.
Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Phó Đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ cho biết, để đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch "500 ngày đêm", đơn vị được tăng cường quân số từ 18 lên 67 cán bộ, chiến sĩ; tổ chức thành nhiều phân đội, tổ công tác triển khai đồng thời trên các địa bàn trọng điểm. Khó khăn lớn nhất không nằm ở địa hình hiểm trở mà ở chỗ chiến tranh đã lùi xa gần nửa thế kỷ. Nhân chứng ngày một ít đi, địa hình thay đổi theo thời gian, trong khi mỗi thông tin đều phải khảo sát, xác minh rất nhiều lần trước khi tổ chức tìm kiếm.
Ở xã Thanh Thủy, lực lượng quy tập bám sát các khu vực đã và đang rà phá trên diện tích hàng trăm ha đất. Tại các xã: Lao Chải, Minh Tân cùng nhiều địa bàn khác, những tổ công tác nhỏ tiếp tục tỏa đi theo từng nguồn tin, từng dấu tích còn sót lại. Mỗi người một vị trí, nhưng cùng chung một mục tiêu: tìm thêm một hài cốt liệt sĩ, dù chỉ là một phần di cốt hay một di vật nhỏ bé còn sót lại. Nhưng hành trình này cũng khá gian nan bởi những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu thời đó nay đều đã cao tuổi. Người còn nhớ, người quên, người đã đi xa. Địa hình sau nhiều cũng thay đổi rất nhiều. Việc tìm kiếm vì thế không thể chỉ dựa vào bản đồ. Các Đội quy tập phải lần lượt đối chiếu hồ sơ quân sự, sơ đồ chiến đấu, nhật ký đơn vị, ký ức của cựu chiến binh, rồi trực tiếp khảo sát hiện trường. Có những thông tin chỉ là một cuộc điện thoại ngắn, có thông tin đến từ một người dân địa phương tình cờ nhớ lại chuyện cũ. Cũng có những đầu mối xuất hiện trong các buổi gặp mặt truyền thống của những người lính từng chiến đấu ở mặt trận Vị Xuyên.
Từ đầu năm 2026 đến nay, đơn vị đã tiếp nhận 37 nguồn tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ, tổ chức khảo sát toàn bộ số thông tin này. Tuy nhiên, chỉ có 7 nguồn tin được xác định là chính xác, đạt 18,9%. Điều đó cũng đồng nghĩa nhiều chuyến đi không thu được kết quả như mong đợi. Mỗi hài cốt được tìm thấy là kết quả từ hàng chục, thậm chí hàng trăm chuyến đi xác minh thông tin.
Một trong những nguồn tin mà Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đặc biệt chú ý được bắt đầu từ lời kể của ông Vàng Thìn Hòa, ở thôn Hoàng Lỳ Phả, xã Minh Tân. Ngay khi tiếp nhận thông tin, Trung tá Hoàng Vũ Dũng cùng hai đồng đội lập tức xuống hiện trường. Từ điểm đóng quân trên lưng chừng núi, cả tổ phải đi bộ gần 2 km xuống thung lũng. Ông Hòa kể, nhiều năm trước, trong quá trình khai hoang trồng ngô, ông phát hiện 4 nấm đất giống mộ liệt sĩ và ghi nhớ vị trí ấy suốt nhiều năm. Tổ công tác tiến hành khảo sát địa hình, đánh dấu tọa độ, chụp ảnh, lập hồ sơ để tiếp tục xác minh bởi chỉ cần còn một tia hy vọng, họ vẫn sẽ tiếp tục lên đường.
Gia đình liệt sĩ Ninh Viết Khiêm, ở xã Hoằng Sơn (Thanh Hóa), đã gửi cho Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ sơ đồ khu vực chôn cất ban đầu với 12 ngôi mộ xếp thành hai hàng. Trung tá Hoàng Vũ Dũng cùng đồng đội nhiều lần mang sơ đồ lên thực địa, đo tọa độ, men theo sườn núi để đối chiếu từng dấu tích còn lại... Chính những dấu vết mong manh ấy lại mở ra hy vọng về sự trở về của một người lính sau nhiều năm nằm lại nơi chiến trường. Có những khu vực phải mất nhiều giờ leo núi mới tới nơi. Có điểm tìm kiếm nằm trên những sườn đá dựng đứng, chỉ đủ chỗ đặt một bàn chân. Sau nhiều ngày đào bới giữa lớp đất đá lẫn đầy mảnh pháo, điều đầu tiên anh em phát hiện là những di vật còn sót lại của người lính năm xưa. Với những người lính quy tập, mỗi chiếc bình tông, mỗi mảnh áo hay phần đế giày là một lời nhắn gửi từ quá khứ, thôi thúc họ tiếp tục đào sâu thêm từng nhát cuốc, từng nhát xẻng để tìm kiếm, đưa liệt sĩ về với gia đình.
Hành trình trả lại tên cho các anh
Theo Thượng tá Nguyễn Trung Kiên, Phó Chủ nhiệm Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang, để nâng cao hiệu quả Chiến dịch "500 ngày đêm", đơn vị đã chỉ đạo tổ chức lực lượng thành nhiều mũi tìm kiếm, bám sát các khu vực đã và đang được rà phá bom mìn, phối hợp chặt chẽ với các đơn vị công binh để vừa bảo đảm an toàn tuyệt đối, tận dụng thời cơ khảo sát, quy tập ngay trên những diện tích vừa được làm sạch.
Bí thư Tỉnh ủy Tuyên Quang Hầu A Lềnh đã trực tiếp đến khu vực biên giới thăm, động viên lực lượng rà phá bom mìn, vật nổ và Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đang làm nhiệm vụ, thể hiện quyết tâm của cả hệ thống chính trị trong thực hiện thắng lợi Chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".
Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang nêu rõ, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ, trách nhiệm thiêng liêng, tình cảm và đạo lý của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, chủ quyền của Tổ quốc. Từng nguồn tin, từng cuộc khảo sát, từng mẫu ADN đều được thực hiện với tinh thần trách nhiệm cao nhất trong hành trình trả lại tên cho những người lính đã hy sinh.
Theo báo cáo của Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, nhiều khu vực dự kiến còn hài cốt liệt sĩ hiện nay nằm trên các điểm cao, trong các hang, khe, hốc đá bị vùi lấp sau những trận pháo kích dữ dội cuối năm 1988. Có nơi lớp đất đá phủ dày từ 3-4m, địa hình hiểm trở khiến máy móc không thể tiếp cận, toàn bộ quá trình tìm kiếm chủ yếu dựa vào sức người, đòi hỏi sự kiên trì đặc biệt. Có những vị trí phải mất nhiều ngày chỉ để bóc từng lớp đá. Có những khu vực hàng chục cán bộ, chiến sĩ thay nhau đào bới từ sáng đến chiều nhưng vẫn chưa thể tiếp cận được vị trí nghi có hài cốt. Không ít lần, khi tưởng chừng hy vọng đã khép lại, một mảnh xương nhỏ hay một di vật bất ngờ xuất hiện dưới lớp đất đá, tiếp thêm niềm tin cho cả đội.
Trong Chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", công tác lấy mẫu ADN là một nhiệm vụ trọng tâm. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Sơn Dương, lực lượng chức năng đã tiến hành lấy mẫu sinh phẩm đối với 32 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Mèo Vạc, nhiều phần mộ liệt sĩ vô danh cũng được lấy mẫu để phục vụ công tác giám định, đối sánh với thân nhân. Công nghệ giám định ADN đang mở thêm cơ hội để những người lính vô danh được gọi đúng tên mình, giúp nhiều gia đình sau hàng chục năm chờ đợi có thêm hy vọng tìm lại người thân.
Từ khi thành lập đến nay, Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đã quy tập được 205 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 15 trường hợp xác định được danh tính; riêng năm 2026 đã quy tập được 17 hài cốt liệt sĩ. Đó cũng là 205 cuộc trở về của các anh sau nhiều năm xa Tổ quốc, xa gia đình. Nhưng phía trước vẫn còn hơn 1.100 liệt sĩ chưa được tìm thấy. Vẫn còn nhiều hang đá, khe núi, điểm cao chưa thể tiếp cận hết.
Với Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Phó Đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang và đồng đội, mỗi cuộc tìm kiếm dù có tìm thấy hài cốt hay chỉ thêm một đầu mối mới đều là một bước tiến trên hành trình đưa những người anh hùng, liệt sĩ trở về với quê hương./.
