Khi trận lũ ống, lũ quét tàn phá gây thiệt hại nặng nề đối với nhiều bản làng trên địa bàn miền núi, biên giới xã Nhôn Mai (tỉnh Nghệ An) vào cuối tháng 7/2025, bản Phá Mựt, nằm cách trung tâm xã gần 10km, nơi có có 36 hộ với hơn 170 nhân khẩu là đồng bào dân tộc Mông gần như bị xóa sổ.
Cả bản có 13 hộ bị lũ quét, lũ ống cuốn trôi nhà ở hoàn toàn; các nhà còn lại rơi vào tình thế hiểm nguy khi nằm trong nguy cơ sạt lở cao. Ngay sau khi lũ dữ đi qua, cấp ủy, chính quyền địa phương và lực lượng biên phòng, công an đã khẩn trương dựng 13 nhà bạt dưới cánh rừng săng lẻ thuộc bản Na Hỷ, cách Quốc lộ 16 khoảng 2km để 17 hộ dân với 64 nhân khẩu ở tạm trong thời gian chờ tái định cư. Sau hơn 3 tháng chờ mong, giấc mơ “an cư” của người dân bản Phá Mựt đã dần trở thành hiện thực.
Ám ảnh bản làng bị xóa sạch
Dù đã trải qua hơn 3 tháng nhưng anh Xồng Ca Dênh, Bí thư Chi bộ bản Phá Mựt vẫn chưa hết ám ảnh trước sức tàn phá kinh hoàng của trận lũ ống, lũ quét đã xảy ra. “Lũ quét, lũ ống ập xuống trong đêm quá bất ngờ, gần một nửa số nhà trong bản bị san phẳng, cuốn trôi hết đồ đạc, vật dụng; số nhà còn lại hư hỏng nặng. May mắn là trước đó, Ban quản lý bản đã kịp thời tuyên truyền người dân không chủ quan và di chuyển đến nơi an toàn khi thấy nguy cơ sạt lở đất, lũ ống, lũ quét xảy ra. Nhờ đó, dân bản đã chủ động sơ tán lên các khu vực cao hơn nên không có thiệt hai về người. Tuy nhiên, đường độc đạo nối bản Phá Mựt với Quốc lộ 16 bị phá hủy, sạt lở nghiêm trọng. Cả bản mất điện do hệ thống cột điện bị gãy đổ, đường dây truyền tải bị đứt, thông tin liên lạc không thể kết nối nên bản làng bị cô lập hoàn toàn”, anh Xồng Ca Dênh cho biết.
Ông Mạc Văn Nguyên, Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai, tỉnh Nghệ An cho biết, sau khi lũ ống, lũ quét xảy ra, địa phương rơi vào tình thế cô lập “kép”, toàn bộ xã Nhôn Mai bị cô lập do Quốc lộ 16 xảy ra hàng chục điểm sạt lở, sụt lún, sạt trượt taluy âm, taluy dương rất nghiêm trọng. Ngoài ra, nhiều bản khác nằm dọc Khe Hỷ cũng bị cô lập.
Riêng bản Phá Mựt, phải 5 ngày sau, tổ công tác gồm lãnh đạo cấp ủy, chính quyền địa phương, bộ đội biên phòng, công an và các lực lượng ban, ngành, đoàn thể mới tiếp cận được. Bản Phá Mựt cách trung tâm xã khoảng 8km nhưng mất nửa ngày vất vả luồn rừng men theo suối dữ để mang được gạo, mì tôm, lương khô, nước uống và thuốc men hỗ trợ bước đầu cho người dân. Phá Mựt là bản cuối cùng tiếp cận được và đây cũng là bản có thời gian bị cô lập lâu nhất.
Anh Xồng Bá Cô, chia sẻ: "Những ngày bị cô lập, người dân trong bản rất lo lắng vì sợ đói, sợ rét, sợ đêm đen và hiểm nguy có thể xảy ra bất cứ lúc nào khi trời vẫn đổ mưa. Mực nước trên suối vẫn dâng cao, dòng chảy đục ngàu cuốn trôi nhiều tảng đá, thân cây. Nhiều ngôi nhà trong bản đang đứng trước nguy cơ sạt lở, đổ sập. Trong những ngày bị cô lập, người dân đã phải dùng nguyên bộ quần áo ướt sũng qua nhiều ngày vì không còn bộ trang phục khác để thay. Khi gặp được lực lượng cứu hộ vào bản, chúng tôi đã ôm lấy nhau mà khóc. Trận lũ ống, lũ quét vừa qua dân bản sẽ khó có thể quên được dù không muốn nhớ đến".
Trở lại khu nhà bạt ở tạm của những người dân bản Phá Mựt bị lũ cuốn trôi nhà, chúng tôi dễ dàng chứng kiến được nhịp sống, nếp sinh hoạt tích cực của người dân nơi đây. Những khoảng sân trong khuôn viên sinh sống của người dân luôn được quét dọn sạch sẽ. Trong khi các chị em phụ nữ chăm lo việc giặt giũ, thêu vá, phơi trang phục, nội trợ nhiều đàn ông đang chẻ củi, mài rũa dao, sửa dây điện, vót đũa tre, tra cán cho cuốc, xẻng, nông cụ.... Những khóm rau xanh, rau gia vị được trồng trong các thùng gỗ cũng xuất hiện trong khuôn viên khu vực nhà bạt. Không ít hộ dân đã nuôi chó, gà, vịt.
Sáng sớm là thời điểm khu nhà bạt rộn ràng, tất bật nhất bởi mọi người phải dậy sớm nấu nướng, đưa con đi học, lên nương rẫy. Điều đáng mừng là người dân đã xác định trong thời gian chờ tái định cư sẽ sinh sống tại khu nhà bạt lâu dài nên mọi người đã đoàn kết, chung tay, động viên nhau vượt qua khó khăn, tạo sinh kế và khẳng định vai trò chủ thể của khu nhà bạt.
Tuy nhiên, hiện nay không chỉ riêng dân bản Phá Mựt mà ở các bản khác vẫn có nhiều nhà dân nằm dưới triền núi, nhiều khu vực xuất hiện vết nứt lớn, nền đất yếu, dễ tiếp tục sạt lở, sụt trượt nếu mưa lớn kéo dài; giao thông khó khăn, thiếu nước sinh hoạt, hạ tầng thiết yếu bị hư hỏng nên cuộc sống của người dân không đảm bảo ổn định lâu dài. Việc di dời các hộ dân sinh sống tại vùng nguy cơ cao tới khu tái định cư an toàn, có hạ tầng cơ bản và quỹ đất sản xuất là rất cấp thiết.
Hiện thực hóa giấc mơ
Ông Mạc Văn Nguyên, Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai cho biết, ngày 7/11, đoàn công tác của UBND tỉnh Nghệ An do ông Lê Hồng Vinh, Chủ tịch UBND tỉnh làm trưởng đoàn đã trực tiếp kiểm tra công tác khắc phục hậu quả thiên tai và khảo sát vị trí tái định cư cho các hộ dân bị ảnh hưởng.
Cùng đó, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An và các thành viên trong đoàn công tác đã đến thăm hỏi, động viên, chia sẻ những mất mát, khó khăn và tặng quà cho các hộ dân bản Phá Mựt đang ở tạm tại khu nhà bạt. Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An khẳng định chính quyền sẽ sớm triển khai tái định cư tại nơi an toàn, giúp người dân ổn định cuộc sống và sản xuất.
Tại buổi làm việc với đoàn công tác, lãnh đạo UBND xã Nhôn Mai đã đề xuất xây dựng khu tái định cư tại bản Phá Mựt có tổng diện tích quy hoạch khoảng 5,5ha, trong đó diện tích san nền khoảng 4,4ha, diện tích xây dựng hơn 0,5ha với tổng kinh phí dự kiến 25 tỷ đồng. Khu tái định cư sẽ bố trí cho các hộ bị cuốn trôi nhà. Riêng bản Phá Mựt có 36 hộ với 174 khẩu, trong đó có 13 hộ với 64 khẩu bị lũ cuốn trôi nhà hoàn toàn; các hộ dân còn lại trên địa bàn đang sống trong khu vực có nguy cơ sạt lở cao, cần phải di dời, tái định cư khẩn cấp. Quá trình khảo sát thực địa, lãnh đạo Sở Xây dựng tỉnh Nghệ An đề xuất giao xã Nhôn Mai làm chủ đầu tư, Sở Xây dựng sẽ hỗ trợ khảo sát, quy hoạch phân lô và hướng dẫn hạ tầng đồng bộ, đảm bảo quyền lợi và an toàn cho người dân.
Thống nhất với vị trí chính quyền xã Nhôn Mai đề xuất, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Lê Hồng Vinh yêu cầu chính quyền địa phương, sở ngành liên quan hỗ trợ tập trung lập bình đồ, bố trí đất đai và phân chia các lô đất ở; đồng thời, chỉ đạo địa phương phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành liên quan thực hiện thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng rừng phòng hộ; đảm bảo quy hoạch hạ tầng như đường sá, điện, nước, xử lý nước thải.
Đợt lũ ống, lũ quét xảy ra vào cuối tháng 7/2025, xã Nhôn Mai chịu thiệt hại nặng nề về tài sản, ruộng vườn, giao thông ảnh và sinh kế của người dân; tổng thiệt hại ước tính hơn 780 tỷ đồng. Riêng về nhà ở có gần 300 căn nhà bị ảnh hưởng, trong đó 73 căn nhà tại nhiều bản làng của đồng bào Mông, Thái, Khơ-Mú... bị cuốn trôi hoặc vùi lấp hoàn toàn.
Thời gian qua, trong điều kiện quỹ đất định cư còn hạn chế do địa hình bị chia cắt bởi núi đồi, khe suối, chính quyền xã Nhôn Mai đã tích cực vận động các hộ dân có vườn rộng, địa chất ổn định trao tặng hoặc bán lại một phần đất ở cho các gia đình bị thiệt hại để sớm xây dựng lại nhà. Chính quyền địa phương hỗ trợ kinh phí, lực lượng Bộ đội biên phòng, công an, đoàn thể tham gia giúp ngày công, đảm bảo tiến độ và chất lượng công trình. Đầu tháng 11, nhiều hộ dân trên địa bàn bị thiệt hại bởi thiên tai đã được chuyển vào sinh sống trong những ngôi nhà mới. Hiện nay, chính quyền địa phương tiếp tục xây dựng thêm hơn 30 ngôi nhà khác cho các gia đình bị thiệt hại do mưa lũ.
Ông Mạc Văn Nguyên, Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai cho biết, quyết tâm của địa phương là đến Tết Nguyên đán 2026, tất cả hộ dân bị thiệt hại nhà do mưa lũ đều có chỗ ở ổn định. Lãnh đạo cấp ủy, chính quyền địa phương sẽ phân công đến từng cán bộ, đảng viên phụ trách kiểm tra, đôn đốc việc xây dựng nhà ở cho người dân tại các bản. Những khó khăn, vướng mắc sẽ được ưu tiên giải quyết để việc xây dựng nhà ở cho dân bảo đảm tiến độ, chất lượng. Cùng với đó, chính quyền và các lực lượng cũng chú trọng giúp dân phục hồi sản xuất, tạo sinh kế, nguồn thu và bảo đảm lương thực./.
