Trong bối cảnh ngành lúa gạo chịu áp lực từ biến đổi khí hậu, chi phí tăng và yêu cầu thị trường ngày càng cao, việc triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp trên địa bàn tỉnh An Giang đang mở ra hướng đi mới. Đề án không chỉ đổi mới phương thức canh tác mà còn tái cấu trúc chuỗi giá trị lúa gạo theo hướng sản xuất bền vững, giảm chi phí, giảm phát thải, nâng cao chất lượng hạt gạo và gắn chặt với chuỗi liên kết tiêu thụ.
Canh tác bền vững, giảm phát thải
Sau khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, tỉnh An Giang nhanh chóng ban hành các kế hoạch cụ thể để triển khai. Đây là bước đi quan trọng nhằm chuyển đổi sản xuất lúa từ lượng sang chất, từ canh tác truyền thống sang canh tác bền vững, giảm phát thải.
Năm 2024 được xem là giai đoạn khởi động, đặt nền móng cho toàn bộ chương trình. Trên địa bàn tỉnh Kiên Giang (cũ), diện tích thực hiện đạt gần 66.300 ha, vượt 110% kế hoạch, với sự tham gia của hàng trăm hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp. Đáng chú ý, trên 90% diện tích đã áp dụng các kỹ thuật canh tác bền vững như “3 giảm 3 tăng”, “1 phải 5 giảm”, tiêu chuẩn GAP, SRP…
Trong khi đó, tỉnh An Giang (cũ), dù diện tích triển khai còn khiêm tốn hơn 8.500 ha, đạt 41,4% kế hoạch, nhưng các mô hình thí điểm lại cho thấy hiệu quả rõ rệt. Việc giảm lượng giống gieo sạ xuống còn khoảng 80 kg/ha, tiết kiệm 4–5 triệu đồng chi phí/ha và tăng lợi nhuận từ 3,6–5,3 triệu đồng/ha đã tạo niềm tin ban đầu cho nông dân. Không chỉ dừng lại ở hiệu quả kinh tế, các mô hình còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân, hướng tới quy trình canh tác chuẩn hóa, giảm phát thải và thân thiện môi trường.
Sau giai đoạn thí điểm, năm 2025 Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ từ thí điểm sang nhân rộng. Sau khi hợp nhất hai tỉnh An Giang và Kiên Giang thành tỉnh An Giang (mới) đã thực hiện hơn 150.000 ha lúa chất lượng cao, đạt 104% kế hoạch; trong đó, diện tích áp dụng đầy đủ 5 tiêu chí kỹ thuật: giảm giống, giảm phân, giảm thuốc, quản lý nước và thu gom rơm rạ đạt hơn 43.000 ha.
Những đổi thay từ đồng ruộng
Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh An Giang, Nguyễn Thị Lê đánh giá, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao mang lại hiệu quả rất rõ ràng. Các mô hình triển khai tại An Giang cho năng suất lúa tăng gần 0,8 tấn/ha, chi phí giảm hơn 4,1 triệu đồng/ha và lợi nhuận tăng thêm hơn 9,3 triệu đồng/ha so với canh tác truyền thống. Các mô hình còn ghi nhận mức giảm phát thải từ 7,5–8,1 tấn CO₂/ha. Đây là con số đáng kể trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chịu áp lực giảm phát thải.
“Một trong những điểm nổi bật của đề án là thay đổi cách tiếp cận trong sản xuất lúa. Thay vì chạy theo năng suất bằng mọi giá, nông dân được hướng dẫn tối ưu đầu vào và nâng cao chất lượng. Các giải pháp như giảm lượng giống, bón phân cân đối, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tưới ngập khô xen kẽ (AWD)… không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tiết kiệm nước, hạn chế phát thải khí nhà kính”, bà Lê cho biết.
Theo bà Lê, việc thu gom và xử lý rơm rạ thay cho đốt đồng cũng mang lại lợi ích kép như: giảm ô nhiễm môi trường và tạo nguồn nguyên liệu cho sản xuất phân hữu cơ, nấm rơm hoặc năng lượng sinh học. Bên cạnh đó, việc tổ chức sản xuất theo hợp tác xã, tổ hợp tác giúp nông dân tiếp cận tốt hơn với doanh nghiệp, giảm phụ thuộc vào thương lái và từng bước tham gia vào chuỗi giá trị có tổ chức.
Dù đạt nhiều kết quả tích cực, đề án vẫn gặp không ít khó khăn. Một bộ phận nông dân còn e ngại thay đổi tập quán canh tác, trong khi các kỹ thuật mới cần thời gian thích nghi. Hạ tầng thủy lợi, năng lượng chưa đồng bộ cũng là điểm nghẽn, ảnh hưởng hiệu quả các giải pháp như tưới ngập khô xen kẽ. Bên cạnh đó, chi phí đầu vào biến động; chuỗi giá trị lúa gạo chưa bền vững khi còn phụ thuộc trung gian…
Hướng tới chuỗi giá trị bền vững
Năm 2026, An Giang đặt mục tiêu nâng diện tích vùng chuyên canh lúa chất lượng cao lên hơn 183.000 ha. Không chỉ mở rộng quy mô sản xuất, An Giang còn đặt ra các tiêu chí giảm 20% lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới; 100% diện tích áp dụng quy trình canh tác bền vững.
Tỉnh đặt mục tiêu 100% diện tích lúa tham gia Đề án có liên kết với doanh nghiệp, tỷ lệ cơ giới hóa trên 40%, với hơn 50.000 hộ nông dân tham gia. Về môi trường, phấn đấu giảm trên 10% phát thải khí nhà kính, 70% rơm rạ được thu gom tái sử dụng và giảm thất thoát sau thu hoạch xuống dưới 10%. Đồng thời, triển khai hệ thống MRV, tạo nền tảng tham gia thị trường carbon trong tương lai.
Ông Trần Thanh Hiệp, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang cho biết, hiện nay, việc phát triển các mô hình sản xuất như lúa hữu cơ, lúa chất lượng cao, hay chuyển đổi sang tư duy nông nghiệp xanh, sạch là xu hướng tất yếu. Đây cũng là định hướng mà ngành nông nghiệp và môi trường thường xuyên tham mưu cho UBND tỉnh, nhằm ban hành các cơ chế, chính sách thúc đẩy tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng hiện đại và bền vững.
“Các mô hình trong Đề án 1 triệu ha đã chứng minh hiệu quả rõ rệt, giúp giảm chi phí sản xuất khoảng 4–6 triệu đồng/ha, trong khi vẫn giữ năng suất ổn định, đảm bảo lợi nhuận cho nông dân. Đáng chú ý, giải pháp tưới ngập – khô xen kẽ giúp tiết kiệm nước 2–3 lần, góp phần thích ứng với biến đổi khí hậu”, ông Hiệp cho biết.
Theo ông Hiệp, hiện nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã tại An Giang đã chuyển sang sản xuất lúa gạo theo đơn đặt hàng, kiểm soát chặt chất lượng, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe, nhất là thị trường cao cấp như Nhật Bản. Nhờ đó, giá trị và thương hiệu hạt gạo được nâng lên rõ rệt, tạo kỳ vọng Đề án 1 triệu ha sẽ tăng tốc trong giai đoạn tới, góp phần cải thiện thu nhập cho người dân.
Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao không chỉ là câu chuyện của riêng ngành nông nghiệp mà còn là bước chuyển mình của cả nền kinh tế nông thôn. Từ những cánh đồng nhỏ lẻ, manh mún, ngành lúa gạo đang từng bước tiến tới sản xuất quy mô lớn, chuẩn hóa và gắn với thị trường.
Với những kết quả bước đầu tích cực và định hướng rõ ràng, An Giang đang từng bước khẳng định vai trò là một trong những trung tâm sản xuất lúa gạo chất lượng cao của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu./.
