Mỗi địa phương một "bài toán"
Tại xã Phước Chỉ, câu chuyện xây dựng nông thôn mới đang được nhìn từ những nhu cầu rất cụ thể của người dân. Ông Trần Minh Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân xã Phước Chỉ, cho biết các địa phương trước khi sắp xếp đã đạt chuẩn nông thôn mới, nhưng sau khi hình thành đơn vị hành chính mới, xã phải rà soát, đánh giá lại theo Bộ tiêu chí giai đoạn 2026-2030. Qua rà soát, địa phương mới đạt 2/10 tiêu chí và 35/47 chỉ tiêu.
Thực tế này cho thấy, sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ là sự thay đổi về địa giới hay tổ chức bộ máy mà còn kéo theo yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển. Hạ tầng, vùng sản xuất, môi trường, dân cư và các điều kiện bảo đảm đời sống cần được đánh giá trong một chỉnh thể mới.
Trong năm 2026, Phước Chỉ triển khai 17 công trình, dự án với tổng nguồn vốn hơn 519 tỷ đồng; trong đó, hệ thống thủy lợi, đê bao tiểu vùng tiếp tục là nhu cầu thiết yếu đối với sản xuất nông nghiệp. Toàn xã cần 11 hệ thống đê bao tiểu vùng; trong đó, 6 hệ thống đã đưa vào sử dụng và 2 hệ thống khác được phê duyệt đầu tư.
Với ông Trần Văn Minh, 76 tuổi, ngụ ấp Phước Đông, xã Phước Chỉ, hiệu quả xây dựng nông thôn mới được cảm nhận rõ nhất từ những thay đổi trong cuộc sống hằng ngày. “Từ những con đường đất lầy lội, đi lại khó khăn, nay đường giao thông nông thôn từng bước được bê tông hóa, nhựa hóa, thuận tiện hơn cho người dân đi lại, vận chuyển vật tư, nông sản”, ông Minh chia sẻ.
Theo ông Minh, hệ thống đê bao vừa tạo đường đi, vừa góp phần kiểm soát nước, hạn chế tác động của lũ đối với vùng sản xuất. “Xây dựng nông thôn mới không chỉ là đầu tư hạ tầng, mà còn là xây dựng nếp sống văn minh, ý thức cộng đồng và trách nhiệm của mỗi người dân”, ông Minh nhấn mạnh.
Nếu Phước Chỉ cho thấy yêu cầu đầu tư những hạ tầng thiết yếu, thì xã Tân Hội lại thể hiện một hướng tiếp cận khác: xây dựng nông thôn mới phải gắn với tổ chức lại sản xuất và hình thành các vùng kinh tế nông nghiệp có giá trị cao.
Bà Nguyễn Thị Phượng, Chủ tịch UBND xã Tân Hội cho biết, với diện tích quy hoạch khoảng 1.000 ha nông nghiệp công nghệ cao, Tân Hội đang từng bước trở thành điểm đến của các nhà đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp hiện đại. Địa phương đã thu hút 6 dự án quy mô lớn, nổi bật là chuỗi chăn nuôi công nghệ cao của Tập đoàn Hùng Nhơn với tổng vốn khoảng 870 tỷ đồng, quy mô hơn 1,6 triệu con, cùng dự án trồng chuối già Nam Mỹ phục vụ xuất khẩu trị giá hàng trăm tỷ đồng.
Các dự án không chỉ hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung, gắn với chuỗi giá trị toàn cầu, mà còn tạo việc làm tại chỗ, giúp nông dân từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang các mô hình có quy trình, kỹ thuật và đầu ra rõ ràng.
Đó cũng là điểm quan trọng trong cách tiếp cận xây dựng nông thôn mới hiện nay. Hạ tầng phải tạo điều kiện cho sản xuất; sản xuất phải gắn với thị trường; còn người dân phải thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển.
Chính sách phải phù hợp với thực chất
Từ thực tiễn cơ sở, vấn đề đặt ra không chỉ là có chính sách mà quan trọng hơn là chính sách phải phù hợp với từng địa bàn, từng nhóm đối tượng và từng điều kiện phát triển.
Ông Nguyễn Đình Xuân, đại biểu Quốc hội, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh nhận định, vẫn còn những “điểm nghẽn mềm”, tiêu chí còn cứng nhắc, chưa sát đặc thù địa phương như: năng lực cán bộ cơ sở chưa đồng đều; tâm lý trông chờ hỗ trợ vẫn tồn tại; trong khi cơ chế phân bổ nguồn lực còn thiếu linh hoạt. Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc có đủ chính sách hay không, mà còn ở cách tổ chức thực thi và mức độ phù hợp của chính sách với từng nhóm đối tượng.
Thứ nhất là cơ chế thực thi khi một số tiêu chí nông thôn mới và giảm nghèo còn mang tính “khung cứng”, thiếu linh hoạt theo vùng sinh thái và đặc thù sản xuất. Thứ hai là năng lực tổ chức ở cơ sở, nhất là kỹ năng quản lý, tổ chức sản xuất và kết nối doanh nghiệp. Thứ ba là từ chính người dân khi một bộ phận hộ nghèo còn tâm lý trông chờ, chưa mạnh dạn chuyển đổi mô hình sản xuất hoặc tham gia các chuỗi liên kết.
Theo ông Nguyễn Đình Xuân, xây dựng hạ tầng hay phát triển sinh kế không phải là bài toán lựa chọn một trong hai. “Hạ tầng là điều kiện cần, nhưng sinh kế mới là điều kiện đủ để người dân thoát nghèo bền vững”, ông Nguyễn Đình Xuân nhấn mạnh.
Từ đó, cách tiếp cận cần bảo đảm ba nguyên tắc: hạ tầng phục vụ sản xuất; sản xuất gắn với thị trường; thị trường dẫn dắt tổ chức lại nông dân. Liên kết “4 nhà” giữa nhà nước, nhà nông, nhà khoa học và nhà doanh nghiệp vì vậy cần được nâng tầm cả về chất và chiều sâu. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, đầu tư hạ tầng và tạo môi trường thuận lợi; nhà khoa học chuyển giao công nghệ phù hợp; doanh nghiệp là đầu kéo thị trường; còn nông dân là chủ thể trung tâm của sản xuất.
Bản chất của chính sách “vừa vặn”, là đúng đối tượng, đúng nhu cầu và đúng thời điểm. Tây Ninh cần tiếp tục ưu tiên vùng khó khăn, khu vực biên giới và nhóm hộ yếu thế; đồng thời, lồng ghép nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia, tín dụng chính sách và các nguồn lực xã hội hóa. Quan trọng nhất là nâng cao năng lực cho người dân về kiến thức, kỹ năng, công nghệ và khả năng thích ứng với thị trường.
Theo UBND tỉnh Tây Ninh, giai đoạn 2026-2030 tổng nguồn lực dự kiến thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia trên địa bàn Tây Ninh là 17.263 tỷ đồng; trong đó, ngân sách địa phương 3.353 tỷ đồng; vốn tín dụng chính sách 676 tỷ đồng và nguồn huy động hợp pháp khác 13.234 tỷ đồng. Riêng năm 2026, tổng nguồn lực bố trí thực hiện Chương trình khoảng 2.966 tỷ đồng, gồm 486 tỷ đồng ngân sách địa phương, 135 tỷ đồng vốn tín dụng chính sách và 2.345 tỷ đồng nguồn huy động hợp pháp khác.
Những nguồn lực lớn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được phân bổ đúng trọng tâm, gắn với yêu cầu thực tiễn và chuyển hóa thành năng lực phát triển của cộng đồng. Theo Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh Lê Văn Hẳn, đối với Chương trình xây dựng nông thôn mới, thời gian tới, tỉnh sẽ tập trung chỉ đạo các địa phương ưu tiên tháo gỡ những tiêu chí còn khó, nhất là nước sạch, môi trường, tổ chức sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn.
Cùng với đó, là đẩy mạnh cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng phát triển sản xuất hàng hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, hình thành và phát triển vùng nguyên liệu, tăng cường liên kết chuỗi giá trị, mở rộng thị trường tiêu thụ; đồng thời đẩy mạnh Chương trình Mỗi xã một sản phẩm, phát triển kinh tế nông thôn và nâng cao thu nhập cho người dân.
Bên cạnh đó, tỉnh cũng yêu cầu các sở, ngành, địa phương tăng cường phối hợp, thường xuyên kiểm tra, giám sát, theo dõi, đánh giá tiến độ, kịp thời nhận diện và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc; đồng thời, đẩy nhanh tiến độ triển khai nhiệm vụ, dự án và giải ngân vốn; rà soát, điều chỉnh kế hoạch vốn đối với những nội dung chậm triển khai; tăng cường huy động, lồng ghép các nguồn lực, ưu tiên đầu tư cho các công trình hạ tầng thiết yếu.
Tây Ninh cũng kiến nghị Trung ương xem xét điều chỉnh giảm mức yêu cầu đối với chỉ tiêu tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến toàn trình từ 90% trở lên, phù hợp hơn với điều kiện hạ tầng công nghệ thông tin, khả năng tiếp cận, sử dụng của người dân và năng lực tổ chức thực hiện ở cơ sở trong giải quyết thủ tục hành chính.
Nông thôn mới không chỉ là câu chuyện về những tiêu chí đạt được, mà là khả năng biến nguồn lực thành sinh kế, hạ tầng và chất lượng sống cho người dân. Với cách làm sát thực tiễn, đúng trọng tâm và linh hoạt theo từng địa bàn, Tây Ninh đang hướng tới một nền nông thôn không chỉ đạt chuẩn, mà phát triển thực chất, bền vững và có sức sống từ chính cộng đồng.
