Trong bức tranh chung về những công trình kiến trúc Champa rực rỡ ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên, cụm tháp Chăm hơn ngàn năm tuổi Khương Mỹ (xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng) có một vị trí riêng về phong cách nghệ thuật. Tuy nhiên, Di tích lịch sử quốc gia này đang gặp nhiều vấn đề tồn tại chưa có lời giải về công tác trùng tu, giải phóng mặt bằng, sự xuống cấp của không gian cảnh quan xung quanh tháp.
Hàng rào bảo vệ xập xệ tại Di tích Quốc gia tháp Chăm Khương Mỹ ở xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng.
Nhiều tồn tại kéo dài
Nằm trong khu vực dân cư, nhóm tháp Khương Mỹ được người dân địa phương quen gọi với cái tên “Ba Tháp” gồm: tháp Bắc, tháp Giữa và tháp Nam được xây dựng thẳng hàng theo trục Bắc - Nam trên thế đất cao ráo. Những phát hiện từ các cuộc khai quật khảo cổ học gần đây đã khẳng định niên đại của nhóm tháp này vào đầu thế kỷ X và mang một phong cách nghệ thuật riêng. Tháp Khương Mỹ nằm trong giai đoạn chuyển tiếp giữa phong cách Đồng Dương và Mỹ Sơn A1, với nhiều dấu vết trang trí theo phong cách Đồng Dương còn được tìm thấy.
Cụm tháp Khương Mỹ hiện được “quây kín” bảo vệ bởi hàng rào sắt đã rỉ sét, phần lớn những khung sắt đã sụp đổ phải gác chắn lại tạm bợ bằng những cây tre khô. Tình trạng này diễn ra nhiều năm nhưng đến nay, đơn vị quản lý di tích vẫn chưa có phương án cải tạo chỉnh trang mới, trong khi đây là điểm tham quan Di tích lịch sử văn hóa quốc gia có thu phí của thành phố Đà Nẵng.
Ngay sát trước mặt tiền chính của cụm ba tháp Khương Mỹ là một ngôi thờ tự nhỏ, bỏ hoang, vốn trước đây là chùa Hưng Mỹ. Năm 2012, khi Nhà nước trùng tu tháp, chùa được bố trí đất dời qua vị trị mới phía đối diện và đang xây dựng lại với quy mô lớn, khang trang hơn. Tuy nhiên, hiện nay cơ sở thờ tự cũ này chưa thể bàn giao khuôn viên mặt bằng cho Ban Quản lý di tích và danh thắng thành phố Đà Nẵng. Nguyên nhân là do trong diện tích đất Nhà nước bố trí cho chùa có hai ngôi mộ, đến nay các bên liên quan chưa thống nhất được phương án để di dời hai ngôi mộ này ra bên ngoài. Do đó, phía đại diện chùa Hưng Mỹ chưa đồng ý để hạ giải cơ sở thờ tự cũ.
Vẻ đẹp vượt thời gian của những đường nét trang trí trên thân tháp Chăm Khương Mỹ.
Trao đổi với phóng viên TTXVN, Đại đức Thích Tịnh Như, trụ trì chùa Hưng Mỹ cho biết, năm 2012, nhà chùa và nhân dân địa phương đồng ý di dời chùa qua vị trí mới với diện tích đất được Nhà nước cấp là 2.500m2. Tuy nhiên, khi làm con đường bê tông rộng hơn 7m dẫn vào cổng chính của cụm tháp Khương Mỹ, diện tích nhà chùa nhận thực tế là 2.000m. Sau đó, cơ quan chức năng cấp bù thêm 500m2 nhưng lại có hai phần mộ của người dân. Sự việc đã được nhà chùa kiến nghị chính quyền địa phương và cơ quan chức năng nhiều lần để di dời nhưng đến nay qua 14 năm vẫn chưa được giải quyết. Nhà chùa mong muốn lãnh đạo UBND thành phố Đà Nẵng sớm chỉ đạo giải quyết dứt điểm vấn đề này. Khi hai ngôi mộ được di dời, nhà chùa sẽ tiến hành hạ giải ngay cơ sở cũ trả lại mặt bằng cho tháp Khương Mỹ.
Theo một số nhà nghiên cứu, việc hạ giải cơ sở thờ tự cũ không chỉ trả lại không gian thông thoáng phía sân trước của cụm tháp Khương Mỹ mà còn là tiền đề cho việc khai quật khảo cổ học sau này. Bởi nhiều khả năng phía trước cụm tháp Khương Mỹ là nền móng của một ngôi nhà đài (mandapa) như đã được tìm thấy phía trước nhóm tháp Chiên Đàn cách đó không xa.
Tại tháp Chăm Khương Mỹ hiện đã có hai đợt khảo cổ học vào các năm 2000 và 2007. Trong đó, xuất lộ ra nhiều phiến đá điêu khắc được xây xếp theo bình đồ thân tháp và cách tường chân tháp khoảng 1 - 1,5m. Các tác phẩm này thể hiện nhiều đề tài khác nhau như khỉ đứng, bệ thờ, đầu rắn Naga, khỉ mẹ bế con, khỉ chơi nhạc cụ... Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn tìm thấy mảnh vỡ phiến đá tạo dáng hình lá đề có khả năng là tấm trang trí vòm cửa và hai phiến đá tạc cảnh sinh hoạt cung đình hay lễ hội... Những kết quả khai quật đã cung cấp nhiều tư liệu mới, chân thực để xác định niên đại, giá trị nghệ thuật và phong cách nghệ thuật trong kiến trúc tháp Champa, đặc biệt là nghệ thuật trang trí đế tháp.
Sự bào mòn của thời gian với nhiều yếu tố tác động đang làm phong hóa những lớp gạch chăm cổ trên thân tháp Chăm Khương Mỹ.
Tuy nhiên, ngoài một số hiện vật quý được đưa vào bảo tàng, còn lại phần lớn được chất đống trong một kho nhỏ với diện tích chỉ rộng vài m2. Trong khi đó, khu nhà trưng bày hiện vật được xây dựng trong khuôn viên tháp Khương Mỹ lại được sử dụng sai công năng, làm nơi làm việc và sinh hoạt cho hướng dẫn viên thường trực tại đây. Điều này, khiến du khách mất đi cơ hội tận mắt được nhìn thấy các hiện vật có niên đại cả ngàn năm mà người Chăm xưa đã tạo dựng, gửi gắm vào ba ngọn tháp Khương Mỹ.
Trùng tu xong, “vết sẹo” mới hình thành
Những viên gạch phục chế bị mủn mục bề mặt khi đưa vào trùng tu tại tháp Chăm Khương Mỹ.
Trải qua năm tháng, cụm tháp Khương Mỹ đã bị thời gian bào mòn, những lớp gạch cổ đã bị phong hóa, độ ổn định vững chắc của tháp bị đe dọa. Những năm gần đây, một số dự án trùng tu được thực hiện tại tháp Bắc, tháp Giữa và hiện nay đang triển khai tại tháp Nam. Tuy nhiên, phương pháp trùng tu lại để lại nhiều ý kiến trái nhiều và còn trở thành “Bài học Khương Mỹ” cho các tháp Chăm khác, đặt ra yêu cầu cần thận trọng, nghiên cứu thấu đáo tình trạng của tháp trước khi đưa ra biện pháp trùng tu phù hợp.
Cuối năm 2022, Dự án “Bảo tồn, tu bổ, phục hồi tháp Bắc và tháp Giữa thuộc khu di tích tháp Chăm Khương Mỹ” hoàn thành sau 3 năm triển khai. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau đó, một số khối gạch mới đã xuất hiện hiện tượng muối hóa lan rộng, bề mặt phủ đầy rêu mốc và nhiều viên gạch bị mủn mục, bong tróc nghiêm trọng mặt ngoài. Những viên gạch phục chế chỉ một thời gian ngắn sau trùng tu đã bị mủn mục bề mặt trong một ngôi tháp đã có niên đại cả ngàn năm tuổi là một câu hỏi lớn đối với các bên liên quan mà đến nay vẫn chưa có hướng xử lý.
Hiện tượng muối hóa, rêu mốc lan rộng trên bề mặt lớp gạch phục chế tại tháp Chăm Khương Mỹ.
Theo báo cáo kết quả khảo sát và xác định nguyên nhân gây nổi muối, rêu mốc của Viện Khoa học công nghệ xây dựng (Bộ Xây dựng), trên bề mặt tháp Khương Mỹ tồn tại lượng muối rất lớn. Lượng muối này tràn vào bề mặt khối xây mới do dẫn ẩm và do mưa theo chiều từ cao xuống thấp. Vùng chịu tác động mạnh nhất của ăn mòn do muối hòa tan là vùng tiếp giáp giữa hai khối xây cũ và mới do khu vực này thường xuyên duy trì độ ẩm lớn. Hiện tượng nổi muối và mủn gạch là hiện tượng khách quan, gần như không thể khắc phục được nếu vẫn sử dụng giải pháp gia cường khối xây bằng gạch phục chế.
Dù những vấn đề liên quan đến giải pháp để hóa giải hiện tượng nổi muối, rêu mốc và mủn gạch mới ở tháp Bắc, tháp Giữa chưa tìm được lời giải, cuối tháng 6/2025, Dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi tháp Nam, hạng mục thân tháp và cửa hướng Đông (do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng, công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật Đà Nẵng làm chủ đầu tư) lại tiếp tục được triển khai. Đến nay, dự án này đã hoàn thành, đang làm thủ tục để nghiệm thu trong tháng 9/2026.
Lớp gạch phục chế mới và lớp gạch cổ có niên đại hơn 1.000 năm đang bị phong hóa tại tháp Chăm Khương Mỹ.
Ông Nguyễn Công Thành, Phó giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng, công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật Đà Nẵng cho rằng, mục đích chính trùng tu tháp Nam là ngăn chặn ngôi tháp này bị sụp đổ. Đơn vị không đảm bảo chắc chắn không có hiện tượng nổi muối, rêu mốc, mủn mục ở phần gạch phục chế như đang diễn ra ở hai tháp trước đó. Tuy nhiên, lần này đơn vị thi công sử dụng gạch phục chế nung ở nhiệt độ cao hơn so với gạch Chăm cổ với hi vọng giảm được hiện tượng trên.
Theo tìm hiểu của phóng viên, dù tháp Khương Mỹ đã trải qua nhiều đợt khảo cổ học, tuy nhiên những kết quả khảo cổ học này lại không được kế thừa trong thực hiện các dự án trùng tu gần đây, dẫn đến việc dự án chủ yếu hướng đến mục tiêu chống sập tháp. Trong khi, điểm độc đáo nhất của nhóm tháp Khương Mỹ là kỹ thuật kết hợp bậc thầy giữa gạch và đá của người Chăm xưa, nơi gạch được xây liền khít với đá thành một khối thống nhất rồi mới khắc tạc trang trí. Các cuộc khai quật khảo cổ đã phát lộ một hệ thống trang trí chân đế vô cùng đặc sắc với đề tài chủ đạo là khỉ và rắn Naga.
Tháp Chăm Khương Mỹ cần một không gian xứng tầm để trở thành biểu tưởng văn hóa ở cửa ngõ phía Nam của thành phố Đà Nẵng.
Nhóm tháp Chăm Khương Mỹ đã đi qua hơn một ngàn năm với nhiều biến thiên của lịch sử. Những tồn tại hôm nay cần sớm được giải quyết để di sản vô giá này có được một không gian xứng tầm, được ứng xử một cách khoa học và thận trọng, để Ba Tháp trở thành biểu tượng văn hóa ở cửa ngõ phía Nam của thành phố Đà Nẵng./.
Tên gọi khác: Chàm, Chiêm, Chiêm Thành, Chăm Pa, Hời...
Nhóm địa phương: Chăm Hroi, Chăm Poổng, Chà Và Ku, Chăm Châu Ðốc.
Dân số: 161.729 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô - Polynéxia (ngữ hệ Nam Ðảo).
Lịch sử: Dân tộc Chăm vốn sinh tụ ở duyên hải miền Trung Việt Nam từ rất lâu đời, đã từng kiến tạo nên một nền văn hoá rực rỡ với ảnh hưởng sâu sắc của văn hoá Ấn Ðộ. Ngay từ những thế kỉ thứ XVII, người Chăm đã từng xây dựng nên vương quốc Chăm pa. Hiện tại cư dân gồm có hai bộ phận chính: Bộ phận cư trú ở Ninh Thuận và Bình Thuận chủ yếu theo đạo Bà la môn (một bộ phận nhỏ người Chăm ở đây theo đạo Islam truyền thống gọi là người Chăm Bà ni). Bộ phận cư trú ở một số địa phương thuộc các tỉnh Châu Ðốc, Tây Ninh, An Giang, Ðồng Nai và thành phố Hồ Chí Minh theo đạo Islam (Hồi giáo) mới.
Hoạt động sản xuất: Người Chăm có truyền thống nông nghiệp ruộng nước, giỏi làm thuỷ lợi và làm vườn trồng cây ăn trái. Bên cạnh việc làm ruộng nước vẫn tồn tại loại hình ruộng khô một vụ trên sườn núi. Bộ phận người Chăm ở Nam Bộ lại sinh sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, dệt thủ công và buôn bán nhỏ, nghề nông chỉ là thứ yếu.
Nghề thủ công phát triển ở vùng Chăm nổi tiếng là dệt lụa tơ tằm và nghề gốm nặn tay, nung trên các lò lộ thiên. Việc buôn bán với các dân tộc láng giềng đã xuất hiện từ xưa. Vùng duyên hải miền Trung đã từng là nơi hoạt động của những đội hải thuyền nổi tiếng trong lịch sử.
Ăn: Người Chăm ăn cơm, gạo được nấu trong những nồi đất nung lớn, nhỏ. Thức ăn gồm cá, thịt, rau củ, do săn bắt, hái lượm và chăn nuôi, trồng trọt đem lại. Thức uống có rượu cần và rượu gạo. Tục ăn trầu cau rất phổ biến trong sinh hoạt và trong các lễ nghi phong tục cổ truyền.
Mặc: Nam nữ đều quấn váy tấm. Ðàn ông mặc áo cánh ngắn xẻ ngực cài khuy. Ðàn bà mặc áo dài chui đầu. Màu chủ đạo trên y phục là màu trắng của vải sợi bông. Ngày nay, trong sinh hoạt hằng ngày, người Chăm ăn mặc như người Việt ở miền Trung, chỉ có chiếc áo dài chui đầu là còn thấy xuất hiện trong giới nữ cao niên.
Ở: Người Chăm cư trú tại Ninh Thuận, Bình Thuận, ở nhà đất (nhà trệt). Mỗi gia đình có những ngôi nhà được xây cất gần nhau theo một trật tự gồm: nhà khách, nhà của cha mẹ và các con nhỏ tuổi, nhà của các cô gái đã lập gia đình, nhà bếp và nhà tục trong đó có kho thóc, buồng tân hôn và là chỗ ở của vợ chồng cô gái út.
Phương tiện vận chuyển: Chủ yếu và thường xuyên vẫn là cái gùi cõng trên lưng. Cư dân Chăm cũng là những người thợ đóng thuyền có kỹ thuật cao để hoạt động trên sông và biển. Họ làm ra những chiếc xe bò kéo, trâu kéo có trọng tải khá lớn để vận chuyển trên bộ.
Quan hệ xã hội: Gia đình người Chăm mang truyền thống mẫu hệ, mặc dù xã hội Chăm trước đây là xã hội đẳng cấp, phong kiến. Ở những vùng theo Hồi giáo Islam, tuy gia đình đã chuyển sang phụ hệ, vai trò nam giới được đề cao, nhưng những tập quán mẫu hệ vẫn tồn tại khá đậm nét trong quan hệ gia đình, dòng họ với việc thờ cúng tổ tiên. Cư dân Chăm vốn được phân thành hai thị tộc: Cau và Dừa như hai hệ dòng Niê và Mlô ở dân tộc Ê đê. Về sau thị tộc Cau biến thành tầng lớp của những người bình dân, trong khi thị tộc Dừa trở thành tầng lớp của quý tộc và tăng lữ. Dưới thị tộc là các dòng họ theo huyết hệ mẹ, đứng đầu là một người đàn bà thuộc dòng con út. Mỗi dòng họ lại có nhiều chi họ. Xã hội cổ truyền Chăm được phân thành các đẳng cấp như xã hội Ấn Ðộ cổ đại. Họ có những vùng cư trú riêng và có những ngăn cách rõ rệt: không được thiết lập quan hệ hôn nhân, không sống cùng một xóm, không ăn cùng một mâm...
Cưới xin: Phụ nữ chủ động trong quan hệ luyến ái. Hôn nhân cư trú phía nhà vợ, con sinh ra đều theo họ mẹ. Sính lễ do nhà gái lo liệu. Gia đình một vợ một chồng là nguyên tắc trong hôn nhân.
Ma chay: Người Chăm có hai hình thức đưa người chết về thế giới bên kia là thổ táng và hoả táng. Nhóm cư dân theo đạo Bà la môn thường hoả táng theo giáo luật, còn các nhóm cư dân khác thì thổ táng. Những người trong cùng một dòng họ thì được chôn cất cùng một nơi theo huyết hệ mẹ.
Nhà mới: Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận khi dựng nhà mới phải thực hiện một số nghi lễ cúng thần như: cúng Thổ thần để đốn gỗ tại rừng. Khi gỗ vận chuyển về làng phải làm lễ đón cây. Lễ phạt mộc được tổ chức để khởi công cho việc xây cất ngôi nhà.
Lễ tết: Người ta thực hiện nhiều nghi lễ nông nghiệp trong một chu kỳ năm như: lễ khai mương đắp đập, lễ hạ điền, lễ mừng lúa con, lễ mừng lúa ra đòng. Nhưng lễ lớn nhất vẫn là lễ Bon katê được tổ chức linh đình tại các đền tháp vào giữa tháng mười âm lịch.
Lịch: Người Chăm có nông lịch cổ truyền tính theo lịch âm.
Học: Dân tộc Chăm có chữ từ rất sớm. Hiện tồn tại nhiều bia kí, kinh bằng chữ Chăm. Chữ Chăm được sáng tạo dựa vào hệ thống văn tự Sascrit, nhưng việc sử dụng chữ này còn rất hạn hẹp trong tầng lớp tăng lữ và quý tộc xưa. Việc học hành, truyền nghề, vẫn chủ yếu là truyền khẩu và bắt chước, làm theo.
Văn nghệ: Nhạc cụ Chăm nổi bật có trống mặt da Paranưng, trống vỗ, kèn xaranai. Nền dân ca - nhạc cổ Chăm đã để lại nhiều ảnh hưởng đến dân ca - nhạc cổ của người Việt ở miền Trung như trống cơm, nhạc nam ai, ca hò Huế... Dân vũ Chăm được thấy trong các ngày hội Bon katê diễn ra tại các đền tháp.
Chơi: Trẻ em thích đánh cù và thả diều, đánh trận giả, thi cướp cờ, chơi trò bịt mắt bắt dê.
Theo cema.gov.vn
