Không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, mà Hội quán còn là những “bảo tàng sống” lưu giữ ký ức lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, góp phần tô điểm cho bức tranh văn hóa đa sắc màu của TP Hồ Chí Minh.

Phường Chợ Lớn từ lâu được biết đến là một trong những địa điểm du lịch nổi tiếng, gắn liền với văn hóa truyền thống của cộng đồng người Hoa. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, Chợ Lớn vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản với nhiều kiến trúc nghệ thuật độc đáo có tuổi đời hàng trăm năm.

Theo UBND phường Chợ Lớn, trên địa bàn hiện có 38 cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng, trong đó có 11 hội quán của cộng đồng người Hoa. Đây là những thiết chế văn hóa - xã hội được hình thành từ rất sớm, gắn liền với quá trình định cư, giao thương và phát triển của người Hoa tại vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn.

Vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, các hội quán còn là trung tâm gắn kết cộng đồng, nơi đồng hương gặp gỡ, hỗ trợ nhau trong cuộc sống, gìn giữ tiếng nói, phong tục, tập quán và truyền lại các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.

Trong số những hội quán này có 7 hội quán đã được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia và một hội quán được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Thành phố. Việc bảo tồn, trùng tu các công trình đều được thực hiện theo đúng quy định, góp phần gìn giữ những giá trị kiến trúc, lịch sử và nghệ thuật đặc sắc đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, hội quán người Hoa không chỉ là chỗ dựa tinh thần của cộng đồng người Hoa, mà còn là “từ điển sống” lưu giữ các tư liệu quý phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa tín ngưỡng. Điểm nổi bật của các hội quán tại phường Chợ Lớn là kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của đồng bào người Hoa.

Mỗi công trình ở đây đều được xây dựng theo phong cách rất riêng với mái ngói nhiều tầng, hai đầu đao cong vút hình mũi thuyền tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghiêm, cổ kính, vừa thanh thoát. Mái ngói thường được lợp theo kiểu âm dương với các gam màu xanh hoặc vàng, phản ánh quan niệm hài hòa giữa trời và đất trong kiến trúc truyền thống phương Đông.

Không chỉ đặc sắc về kết cấu kiến trúc, nghệ thuật trang trí tại các hội quán cũng đạt đến trình độ tinh xảo. Cụ thể, trên mái và các bức phù điêu xuất hiện dày đặc hình tượng tứ linh gồm long, lân, quy, phụng; tiên đồng, ngọc nữ cùng nhiều tích truyện dân gian, điển tích lịch sử được các nghệ nhân khéo léo thể hiện bằng kỹ thuật chạm khắc, đắp nổi và gốm sứ công phu.

Ngay từ cổng vào, hầu hết các hội quán đều có cặp sư tử đá được điêu khắc sinh động, uy nghiêm, mang ý nghĩa trấn giữ và bảo vệ không gian linh thiêng. Bên trong khuôn viên là những chậu bonsai, hòn non bộ, hồ cá phong thủy được chăm chút cẩn thận, tạo nên không gian thanh tịnh, tách biệt với nhịp sống sôi động của đô thị hiện đại.

Bà Ngô Lệ Châu, Phó Trưởng ban quản trị Hội quán Ôn Lăng, cho biết Chợ Lớn từ lâu được xem là trung tâm văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Hoa tại TP Hồ Chí Minh. Đến nay, khu vực này vẫn lưu giữ hệ thống hội quán có lịch sử hàng trăm năm, mang giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.

Theo bà Châu, nhiều Hội quán tiêu biểu như Ôn Lăng, Tuệ Thành, Nghĩa An, Hội Nhị Phủ, Hải Nam, Nghĩa Nhuận, Lệ Châu (nhà thờ Tổ thợ bạc), Hà Chương… vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là địa chỉ văn hóa nổi tiếng, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.

“Các hội quán đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh của cộng đồng người Hoa; đồng thời là điểm đến để du khách tìm hiểu về lịch sử hình thành Chợ Lớn và những giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ đến ngày nay”, bà Châu chia sẻ.

Bà Châu cho biết thêm, một trong những yếu tố góp phần tạo nên sức sống bền vững của hội quán là việc duy trì thường xuyên các lễ hội truyền thống. Hằng năm, các hội quán đều tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng cổ truyền như Tết Nguyên tiêu, lễ vía Quan Công, lễ cúng Ông Bổn...

Những lễ hội này không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân mà còn góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và tạo nên những sản phẩm du lịch đặc trưng cho khu vực Chợ Lớn và TP Hồ Chí Minh.

Theo các vị cao niên trong cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, giá trị của hội quán không chỉ dừng lại ở những công trình kiến trúc cổ mà còn ở những tập quán, lễ hội, tín ngưỡng và đời sống văn hóa được cộng đồng gìn giữ liên tục qua nhiều thế hệ.

Để bảo tồn những giá trị quý báu này, các ban quản trị hội quán luôn chủ động thực hiện công tác duy tu, sửa chữa định kỳ nhằm bảo đảm công trình được gìn giữ nguyên trạng, hạn chế tối đa sự xuống cấp theo thời gian.

“Đối với chúng tôi, công tác bảo tồn, duy tu và sửa chữa kiến trúc hội quán luôn được thực hiện thường xuyên. Đây không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào của cộng đồng người Hoa. Song song với đó, chúng tôi phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương trong việc đón tiếp du khách đến tham quan, tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và đời sống tín ngưỡng của người Hoa tại Chợ Lớn”, bà Ngô Lệ Châu cho biết thêm.

Nghị định số 269/2026/NĐ-CP của Chính phủ "Quy định một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số" quy định rõ: "Văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số là giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể do cộng đồng các dân tộc thiểu số sáng tạo, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên sự đa dạng, thống nhất trong nền văn hóa Việt Nam"