Miền núi phía Tây Nghệ An có địa hình chủ yếu là đồi núi, cao dần về phía Tây và Tây Bắc, bị chia cắt mạnh bởi các dãy núi cao cùng hệ thống sông, suối dày đặc. Đặc điểm địa hình này khiến khu vực thường chịu tác động lớn của mưa lớn, lũ ống, lũ quét và sạt lở đất đá trong mùa mưa bão, gây thiệt hại về người, nhà cửa, tài sản và hạ tầng giao thông.
Đáng chú ý, tại nhiều xã miền núi phía Tây Nghệ An, các bản làng, cụm dân cư vẫn nằm trên sườn đồi, dưới chân núi, ven sông, suối hoặc trong những thung lũng hẹp. Đây là những khu vực tiềm ẩn nguy cơ cao, dễ bị ảnh hưởng khi xảy ra các hình thái thiên tai cực đoan, nhất là mưa lớn kéo dài, lũ quét và sạt lở đất đá, đe dọa trực tiếp đến đời sống và an toàn của người dân.
Nỗi lo nhà “treo” bên bờ sạt lở taluy, ven sông suối
Nằm sát Quốc lộ 16, điểm sạt lở xảy ra đầu tháng 8/2026 khiến 5 ngôi nhà của người dân tại cụm dân cư bản Na Lợt, xã Nhôn Mai (Nghệ An) đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng. Từ ngày 5 đến 8/8, mưa lớn liên tiếp khiến tình trạng sạt lở diễn biến phức tạp, nguy cơ tiếp tục gia tăng, đe dọa an toàn nhà ở và khiến những hộ dân sống bên bờ sạt lở luôn trong tâm trạng bất an.
Anh Lương Văn Thắng, người dân bản Na Lợt cho biết khu vực sạt trượt taluy âm nằm ngay dưới móng nhà của gia đình, nguy cơ sạt lở rất cao. Nếu tiếp tục xảy ra mưa lớn, đất đá có thể sạt xuống, ảnh hưởng trực tiếp đến ngôi nhà. Vì lo sợ, mỗi khi trời mưa to, gia đình anh không dám ở trong nhà mà phải tạm lánh sang nhà người thân ở vị trí an toàn hơn.
Cùng nằm trong cụm dân cư có nguy cơ sạt lở, anh Mong Văn Chói, bản Na Lợt, lo lắng: Nếu mưa lớn tiếp tục kéo dài và điểm sạt lở tiếp tục mở rộng, ngôi nhà của gia đình sẽ khó tránh khỏi bị ảnh hưởng.
Không riêng địa bàn biên giới xã Nhôn Mai, nhiều khu vực vùng cao, miền núi khác của Nghệ An cũng đang đối mặt với nguy cơ sạt lở đất đá khi mùa mưa bão đến, nhất là trong điều kiện thời tiết diễn biến ngày càng phức tạp.
Tại bản Na Ngân, xã Nga My, trong đợt mưa lớn, lũ ống, lũ quét cuối tháng 9/2025, trên núi xuất hiện một cung sạt lở hình vòm với nhiều vết nứt ngang, dài từ hơn 1-3 m, có nơi rộng hơn 20 cm. Đỉnh cung sạt lở ở độ cao gần 100 m, cách bản khoảng 1 km về phía thượng nguồn suối Nậm Ngân. Đáng lo ngại, trên dãy núi Pà Lượn, phía trước bản Na Ngân, cũng xuất hiện một cung sạt lở có nguy cơ tiếp tục sụt trượt, kéo theo đất đá và cây rừng, uy hiếp nhiều hộ dân sống ven suối Nậm Ngân tại cụm dân cư phía trong của bản.
Ông Lương Văn Ùn, Trưởng bản Na Ngân, cho biết nếu hai cung sạt lở này xảy ra, đất đá có thể tạo thành những “con đập” tự nhiên, chặn dòng chảy, tích nước và hình thành “quả bom nước” ở thượng nguồn suối Nậm Ngân. Khi lượng nước tích tụ lớn, các đập đất đá có thể bị phá vỡ, kéo theo bùn đất, đá và cây cối đổ xuống hạ lưu, hình thành lũ ống, lũ quét, đe dọa hàng chục hộ dân, nhất là những gia đình sống ven suối.
Anh Kha Văn Luận, người dân bản Na Ngân, vẫn chưa hết lo lắng sau trận mưa lớn cuối năm 2025. Phía sau nhà anh từng xảy ra sạt lở taluy dương, một lượng lớn đất đá sụt xuống, tràn đến tận cửa sổ. Bước vào mùa mưa năm nay, gia đình luôn thấp thỏm mỗi khi trời mưa lớn vì lo đất đá, cây rừng từ vách núi phía sau có thể tiếp tục sạt xuống, đe dọa an toàn ngôi nhà.
Dọc tuyến Quốc lộ 48C, qua địa bàn các xã Mường Chọng, Bình Chuẩn, Nga My, Yên Hòa..., nhiều cụm dân cư cũng nằm trong vùng có nguy cơ mất an toàn trước thiên tai. Tại các bản Noóng Mò, Piêng Ồ, Khe Quỳnh... của xã Nga My, nhiều ngôi nhà đang trong tình trạng “treo” bên bờ suối.
Qua nhiều mùa mưa lũ, dòng chảy liên tục khoét sâu vào chân taluy, khiến khoảng cách từ mép nhà đến bờ vực sạt lở, bờ suối ngày càng thu hẹp. Nguy cơ sụt lún, sạt lở và cuốn trôi nhà cửa có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
Dọc các con suối, nhiều đoạn bờ kè dài hàng chục mét bị lũ ống, lũ quét trong năm 2025 xói lở, làm đổ sập. Do quỹ đất xây dựng hạn chế, nhiều hộ dân dựng nhà bám theo các khe suối dọc Quốc lộ 48C phải chủ động gia cố bờ kè đá phía sau hoặc xây dựng hệ thống cột, trụ cao để nâng đỡ nhà, hạn chế nguy cơ sạt lở, sụt trượt trong mùa mưa.
Anh Lương Văn Mui, bản Noóng Mò, xã Nga My cho biết lo sợ lũ lớn, xói lở bờ suối ảnh hưởng đến nhà ở nên gia đình đã nhờ anh em, họ hàng và người dân trong bản tháo dỡ ngôi nhà gỗ nằm sát bờ khe Huổi Hạng để di chuyển đến vị trí an toàn hơn, chủ động phòng tránh nguy cơ sạt lở và lũ dữ.
Chủ động phòng, chống thiên tai trước mùa mưa bão
Khu vực miền núi phía Tây Nghệ An chiếm hơn 80% diện tích toàn tỉnh, có địa hình rộng, độ dốc lớn, nhiều khu vực có cấu trúc địa chất phức tạp, núi cao và bị chia cắt mạnh bởi hệ thống sông, suối. Các sông lớn như Nậm Nơn, Nậm Mộ, sông Lam, sông Giăng, Nậm Giải, sông Quàng, sông Dinh, sông Hiếu cùng hàng trăm dòng suối tạo nên mạng lưới thủy văn dày đặc. Khi xảy ra mưa lớn kéo dài, địa hình này dễ phát sinh lũ ống, lũ quét, sạt lở, sụt trượt đất đá, cây rừng, sạt lở bờ sông, suối và đường giao thông, đe dọa nhà cửa, công trình, hạ tầng và tính mạng người dân, gây thiệt hại lớn về kinh tế.
Các địa bàn được đánh giá có nguy cơ cao, thường xuyên chịu tác động của thiên tai gồm Keng Đu, Mỹ Lý, Bắc Lý, Na Loi, Nậm Cắn, Yên Na, Yên Hòa, Lượng Minh, Nga My, Nhôn Mai, Bình Chuẩn, Thông Thụ, Tri Lễ, Mường Xén, Mường Típ...
Rút kinh nghiệm từ những mùa mưa bão trước, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng phương án, kịch bản ứng phó phù hợp với từng địa bàn trước các loại hình thiên tai cực đoan; đồng thời chuẩn bị lực lượng, phương tiện và địa điểm sơ tán người dân tại những khu vực có nguy cơ sạt lở, lũ quét, nhất là các khu dân cư ven sông, suối, dưới chân núi, khu vực taluy và những nơi từng xảy ra sạt trượt. Mục tiêu là chủ động phòng ngừa, giảm thiểu thấp nhất thiệt hại về người và tài sản khi thiên tai xảy ra.
Ông Lô Khăm Kha, Chủ tịch UBND xã Nga My cho biết, địa bàn Nga My có địa hình có nhiều khe suối, độ dốc lớn, nguy cơ xảy ra lũ ống, lũ quét và sạt lở đất rất cao. Thực tế hằng năm địa phương thường xuyên chịu ảnh hưởng của nhiều loại hình thiên tai, trong đó phổ biến là sạt lở đất, lũ ống, lũ quét và ngập lụt. Từ kinh nghiệm thực tế những năm qua, xã đã rà soát, xây dựng phương án ứng phó, tập trung vào những loại hình thiên tai có nguy cơ cao.
Ngay từ đầu năm, UBND xã đã chỉ đạo các bộ phận chuyên môn và ban quản lý các thôn, bản rà soát toàn bộ vị trí xung yếu, khu vực có nguy cơ xảy ra thiên tai để xây dựng phương án cụ thể. Xã cũng thành lập các đoàn kiểm tra thực tế, bổ sung phương án cho từng thôn, bản, xác định rõ khu vực có nguy cơ, số hộ cần di dời và địa điểm sơ tán khi xảy ra thiên tai.
Đối với bản Na Ngân, cách trung tâm xã hơn 20 km, và bản Na Kho, cách khoảng 16 km, đều nằm trong vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống và có nguy cơ bị cô lập khi mưa lũ, xã tập trung tuyên truyền, vận động người dân nâng cao ý thức chủ động phòng tránh thiên tai, thực hiện phương châm “4 tại chỗ”.
Các hộ dân được khuyến cáo chủ động dự trữ lương thực, thực phẩm, nhu yếu phẩm thiết yếu, bảo đảm khả năng tự cung, tự cấp trong thời gian khoảng một tháng nếu bị chia cắt, không để xảy ra tình trạng thiếu đói trong thời gian cô lập.
Tại xã Bình Chuẩn, việc phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ và phòng thủ dân sự cũng được triển khai từ đầu năm. Ông Lô Văn Lý, Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn, cho biết trước mùa mưa bão, địa phương tiếp tục chỉ đạo các bộ phận chuyên môn rà soát, cập nhật phương án ứng phó, nhất là tại những khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ ống, lũ quét và sạt lở đất đá.
Trên cơ sở rà soát, UBND xã phân công các ngành, thành viên Ban Chỉ đạo trực tiếp phụ trách, bám địa bàn từng thôn, bản để nắm tình hình, kịp thời triển khai phương án ứng phó khi có tình huống xảy ra, phấn đấu hạn chế thấp nhất thiệt hại do thiên tai gây ra.
Mùa mưa bão còn nhiều diễn biến khó lường, trong khi nguy cơ sạt lở đất đá, lũ ống, lũ quét tại các khu vực miền núi luôn hiện hữu, đặc biệt sau những đợt mưa lớn kéo dài. Vì vậy, chủ động phòng ngừa, theo dõi sát diễn biến thời tiết, thường xuyên rà soát các khu vực có nguy cơ cao và kịp thời cảnh báo, sơ tán người dân là giải pháp quan trọng để giảm thiểu thiệt hại.
“Phòng từ sớm, ứng phó từ xa”, không chủ quan trước những dấu hiệu bất thường của thiên tai sẽ góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân, đồng thời hạn chế thấp nhất những thiệt hại đáng tiếc trong mùa mưa lũ./.
