Không phải là địa phương có truyền thống trồng quế lâu đời, song những năm gần đây, tỉnh Phú Thọ đang từng bước khẳng định tiềm năng và lợi thế trong phát triển cây quế, biến loại cây lâm nghiệp này trở thành “vàng xanh” trên những sườn đồi dốc, đất bạc màu. Từ hiệu quả kinh tế rõ nét, cây quế đang mở ra hướng đi mới cho kinh tế rừng, góp phần nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các xã miền núi khó khăn.

Sinh kế bền vững từ rừng quế

Xã Trung Sơn (huyện Yên Lập cũ) là một trong những địa phương tiêu biểu của tỉnh Phú Thọ trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng gắn với phát triển kinh tế rừng. Trước đây, người dân nơi đây chủ yếu trồng mỡ, tre, bồ đề, những loại cây sinh trưởng nhanh nhưng giá trị kinh tế thấp, đầu ra thiếu ổn định. Thu nhập phụ thuộc vào rừng bấp bênh, đời sống của nhiều hộ dân còn gặp nhiều khó khăn.

Nhắc đến những người tiên phong đưa cây quế bén rễ trên đất Trung Sơn, bà Đinh Thị Linh, Bí thư Chi bộ khu Nhồi, là một trong những điển hình tiêu biểu. Cuối những năm 1980, khi đời sống người dân còn nhiều thiếu thốn, gia đình bà là một trong những hộ đầu tiên được Nhà nước vận động trồng quế và hỗ trợ giống.

Ban đầu, quế được trồng xen canh với sắn nhằm “lấy ngắn nuôi dài”. Đến năm 2012, hơn 2 ha quế của gia đình bà bước vào kỳ khai thác, mang lại nguồn thu khoảng 300 triệu đồng. Thành công đó đã mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế hộ, tạo động lực để người dân trong khu mạnh dạn chuyển đổi sang trồng quế.

Bà Triệu Thị Linh cho biết, nếu tính theo chu kỳ khai thác, 1 ha quế có thể mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng. Gia đình chị hiện có hơn 8 ha quế; mới đây, chỉ cắt tỉa khoảng 0,7 ha đã thu về khoảng 150 triệu đồng. Nhiều hộ dân trong bản hiện có thu nhập ổn định từ 200–300 triệu đồng mỗi năm nhờ trồng quế.

Từ những mô hình hiệu quả ban đầu, diện tích quế ở Trung Sơn không ngừng được mở rộng. Hiện nay, trên 90% số hộ tại khu Nhồi gắn bó với cây quế, với tổng diện tích hơn 200 ha. Nhiều hộ từng du canh, du cư nay đã ổn định sản xuất, từng bước thoát nghèo, vươn lên làm giàu từ rừng.

Nếu khu Nhồi là minh chứng cho sự khởi đầu, thì khu Đâng được xem là “vựa quế” của xã Trung Sơn. Khu có 95 hộ với hơn 370 nhân khẩu, gồm ba dân tộc Mường, Dao và H’Mông cùng sinh sống. Đến nay, 100% số hộ trong khu đều trồng quế với tổng diện tích trên 200 ha; trong đó khoảng 100 ha đã cho thu hoạch ổn định. Thu nhập bình quân đạt khoảng 200 triệu đồng/ha; nhờ cây quế, khu Đâng hiện chỉ còn 5 hộ nghèo, là khu có tỷ lệ hộ nghèo thấp nhất toàn xã.

Theo ông Đinh Văn Nghị, Phó Bí thư Chi bộ, Trưởng khu Đâng, khi quế từ 3–5 năm tuổi, người dân đã có thể tỉa cành, mang lại thu nhập vài trăm nghìn đồng mỗi ngày. Đến kỳ khai thác, vỏ, lá, lõi quế đều được tận dụng; riêng giá vỏ quế tươi hiện đạt trên 20.000 đồng/kg, mang lại nguồn thu đáng kể cho người trồng.

Từ những diện tích trồng rải rác ban đầu, đến nay toàn xã Trung Sơn có 1.442 hộ trồng quế với tổng diện tích hơn 2.800 ha. Cây quế đang giữ vai trò then chốt trong chiến lược phát triển kinh tế đồi rừng, góp phần xóa đói, giảm nghèo và nâng cao đời sống người dân địa phương.

Hình thành vùng quế tập trung

Nếu Trung Sơn là điểm sáng mới, thì xã Thượng Long được xem là vùng trồng quế tiêu biểu của tỉnh Phú Thọ. Những ngày đầu đông, trên các triền đồi Thượng Long, rừng quế xanh bạt ngàn trải dài từ vườn nhà, khe suối đến những đỉnh đồi cao, tạo nên bức tranh sinh động của kinh tế rừng phát triển bền vững.

Sự đổi thay bắt đầu từ những người dám nghĩ, dám làm là ông Phùng Ngọc Quế, người tiên phong đưa cây quế về trồng và phát triển thành cây trồng chủ lực tại địa phương. Gắn bó với quế hơn 35 năm, ông từng lặn lội lên các tỉnh miền núi phía Bắc tìm mua giống, mang về trồng thử trên những sườn đồi hoang hóa.

Trong khi nhiều người còn e ngại quế là loại cây “trồng lâu, thu chậm”, ông vẫn kiên trì theo đuổi hướng đi đã chọn. Từ gần 1.000 cây quế ban đầu, đến nay rừng quế của gia đình ông đã phát triển lên hơn 1 vạn cây, nhiều cây trên 10 năm tuổi, thân to, vỏ dày, cho giá trị kinh tế cao. Nhờ quế, thu nhập bình quân của gia đình ông đạt trên 200 triệu đồng mỗi năm, trở thành minh chứng thuyết phục để người dân trong xã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng.

Chị Tống Thị Hưng, Phó Trưởng phòng Kinh tế - Hạ tầng và Đô thị, xã Thượng Long cho biết, cây quế đang được địa phương xác định là cây trồng chủ lực trong phát triển kinh tế rừng. Đến hết năm 2025, toàn xã Thượng Long có hơn 800 ha quế. Giá trị kinh tế của 1 ha quế trong chu kỳ 15 năm đạt trên 1,21 tỷ đồng, cao gấp 4–5 lần so với trồng keo, mỡ, bồ đề cùng chu kỳ khai thác.

Hướng đi bền vững cho “vàng xanh”

Mặc dù mang lại giá trị kinh tế cao, song việc phát triển cây quế tại Phú Thọ hiện vẫn đối mặt không ít khó khăn. Sản xuất chủ yếu còn nhỏ lẻ, manh mún; kỹ thuật trồng, mật độ và nguồn giống chưa được chuẩn hóa, dẫn đến năng suất, chất lượng chưa đồng đều. Đầu ra sản phẩm phụ thuộc nhiều vào thương lái ngoài tỉnh, giá cả biến động, thiếu ổn định.

Đáng chú ý, cành và lá quế – nguồn nguyên liệu quý để chưng cất tinh dầu, phần lớn chưa được khai thác hiệu quả do thiếu cơ sở chế biến tại chỗ. Người dân muốn tiêu thụ phải gom số lượng lớn, thuê xe vận chuyển đi xa với chi phí cao, làm giảm giá trị gia tăng của cây quế. Bên cạnh đó, vốn đầu tư ban đầu cho giống, phân bón, công chăm sóc trong những năm đầu cũng là rào cản đối với các hộ nghèo, cận nghèo.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Trung Sơn Đinh Hải Nam, cây quế không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, giữ đất, chống xói mòn và nâng cao độ che phủ rừng. Tháng 9/2025, Đảng bộ xã Trung Sơn đã ban hành Nghị quyết về phát triển kinh tế đồi rừng giai đoạn 2025–2030; trong đó xác định cây quế là trọng tâm. Xã tập trung quy hoạch vùng trồng, mở rộng diện tích, đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và thu hút doanh nghiệp chế biến, từng bước hình thành chuỗi giá trị bền vững.

Chị Tống Thị Hưng, Phó Trưởng phòng Kinh tế - Hạ tầng và Đô thị, xã Thượng Long cho biết, xã Thượng Long đang phối hợp triển khai các chính sách hỗ trợ phát triển rừng bền vững, khuyến khích hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác trồng quế; từng bước chuẩn hóa vùng nguyên liệu, xây dựng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Chính quyền xã cam kết đồng hành, hỗ trợ về thủ tục, pháp lý để các mô hình hợp tác xã quế; trong đó có hợp tác xã quế hữu cơ Thượng Long, sớm đi vào hoạt động hiệu quả. Tỉnh Phú Thọ cũng đã ban hành nhiều nghị quyết, chính sách hỗ trợ người dân phát triển quế theo hướng bền vững, tập trung vào hỗ trợ giống lâm nghiệp chất lượng cao, phân bón, tín dụng ưu đãi và khuyến khích trồng rừng gỗ lớn gắn với bảo vệ môi trường sinh thái…

Từ những cánh rừng quế xanh ngút ngàn, Phú Thọ đang hướng tới xây dựng hệ sinh thái kinh tế rừng bền vững, kết hợp phát triển chế biến tinh dầu, sản phẩm dược liệu, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Cây quế không chỉ giúp phủ xanh đất trống, chống xói mòn, giữ nước mà còn tạo sinh kế ổn định, giúp người dân yên tâm bám đất, bám rừng.

Khát vọng làm giàu từ cây quế của người dân Trung Sơn, Thượng Long, Tân Sơn và nhiều xã miền núi khác là minh chứng sinh động cho tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm. Với sự đồng hành của các chính sách hỗ trợ kịp thời, cây quế đang thực sự trở thành “vàng xanh” trên đất dốc Phú Thọ, mở ra con đường phát triển bền vững, lâu dài cho người dân vùng khó, nơi rừng được bảo vệ và người dân làm giàu chính đáng từ rừng./.