Từ những vườn ươm cây thuốc quý đến kế hoạch xây dựng mô hình “Làng Hạnh phúc Mường Lống”, địa phương đang hướng tới khai thác hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, tạo sinh kế ổn định và nâng cao đời sống người dân ngay trên quê hương.
Đánh thức tiềm năng dược liệu dưới tán rừng
Trong làn sương đặc trưng của vùng núi cao, tại Trung tâm Bảo tồn và phát triển dược liệu Mường Lống, những luống cây thuốc quý đang được chăm sóc, nhân giống và phát triển. Trên diện tích quy hoạch khoảng 136ha, Trung tâm từng bước hình thành các khu vực bảo tồn, nghiên cứu, nhân giống và sản xuất, đồng thời đầu tư hệ thống nhà lưới nhằm tạo điều kiện sinh trưởng phù hợp cho những loài dược liệu có yêu cầu khắt khe về độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ và dinh dưỡng.
Đến nay, Trung tâm đã nhân giống thành công khoảng 40 loài cây thuốc quý bản địa và các loại dược liệu thuộc danh mục cây thuốc của Bộ Y tế như tam thất Bắc, thất diệp nhất chi hoa (sâm bảy lá một hoa), sâm Lai Châu... Đây đều là những loài cây có giá trị, đòi hỏi quy trình chăm sóc và bảo tồn nghiêm ngặt. Việc nghiên cứu, nhân giống thành công các loại cây này không chỉ mở ra triển vọng phát triển vùng nguyên liệu mà còn góp phần gìn giữ nguồn gen quý của địa phương.
Trên cơ sở nghiên cứu điều kiện tự nhiên và tiềm năng dược liệu của vùng đất Mường Lống, Công ty Cổ phần Dược liệu TH (TH Herbals, thuộc Tập đoàn TH) đã đầu tư phát triển các nông trại dược liệu, đồng thời tham gia quản lý Trung tâm. Định hướng của doanh nghiệp là kết hợp bảo tồn, nghiên cứu, nhân giống với tổ chức sản xuất, từng bước đưa cây dược liệu trở thành ngành hàng có giá trị kinh tế, gắn với điều kiện sinh thái và lợi thế bản địa.
Ông Thái Doãn Nghĩa, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Dược liệu Mường Lống cho biết, doanh nghiệp xác định xây dựng vùng trồng dược liệu sạch, tập trung khôi phục và nghiên cứu những loại cây thuốc quý để nhân giống, ươm trồng, phát triển thành nguyên liệu phục vụ sản xuất các sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Nguồn giống được thu mua từ người dân địa phương và các đơn vị cung cấp; đất trồng được cải tạo bằng phân chuồng, phân vi sinh, không sử dụng phân bón hóa học.
Điểm đáng chú ý trong hướng phát triển này là hoạt động của doanh nghiệp không dừng ở khâu trồng và thu hái mà từng bước mở rộng sang sơ chế, chiết xuất, chế biến dược liệu. Từ nguồn nguyên liệu tự nhiên và các vùng trồng, doanh nghiệp phát triển nhiều sản phẩm như tinh dầu bạc hà, tinh dầu hương nhu, xà phòng, dầu gội và đồ uống thảo dược. Một số sản phẩm trà túi lọc, thức uống thảo dược cũng được phát triển theo hướng khai thác giá trị của các loại cây thuốc. Cách làm này bước đầu hình thành chuỗi liên kết từ bảo tồn giống, tổ chức vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm, tạo thêm giá trị cho nguồn tài nguyên bản địa. Quan trọng hơn, người dân địa phương có thêm cơ hội tham gia vào các công đoạn sản xuất, thay vì chỉ phụ thuộc vào hoạt động trồng trọt, chăn nuôi truyền thống.
Trung tâm Bảo tồn và phát triển dược liệu Mường Lống tạo việc làm thường xuyên cho 10 lao động, với mức thu nhập khoảng 6 - 7 triệu đồng/người/tháng; sử dụng gần 20 lao động thời vụ, mức tiền công khoảng 260.000 đồng/người/ngày. Bình quân mỗi năm, doanh nghiệp còn thu mua gần 5 tấn nguyên liệu thảo dược do người dân thu hái và sản xuất, trong đó có giảo cổ lam, nấm linh chi, lạc tiên... góp phần đa dạng hóa sinh kế, tạo động lực để người dân quan tâm bảo tồn và phát triển các loại cây thuốc có giá trị.
Công tác bảo tồn nguồn gen được chú trọng. Trung tâm đã bảo tồn được 9 loài thảo dược quý, trong đó có những loài từng đứng trước nguy cơ mai một như sâm Puxailaileng, tam thất Bắc, đương quy, đẳng quy, thất diệp nhất chi hoa, lan thạch hộc tía... Hơn 30 loại cây thuốc tại Mường Lống và Na Ngoi được gìn giữ, phát triển.
Hướng tới “Làng Hạnh phúc”
Mặc dù sở hữu nhiều tiềm năng về dược liệu, cảnh quan và văn hóa, đời sống kinh tế của người dân Mường Lống lâu nay vẫn chủ yếu dựa vào chăn nuôi trâu, bò, trồng ngô tím và cỏ voi. Hoạt động trồng, thu hái dược liệu còn phân tán, quy mô nhỏ, phụ thuộc nhiều vào thương lái nên giá trị kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng.
Từ thực tế đó, Nghệ An định hướng kết hợp phát triển vùng dược liệu dưới tán rừng với du lịch cộng đồng, bảo tồn văn hóa truyền thống và cải thiện môi trường sống. Trọng tâm là thí điểm xây dựng mô hình “Làng Hạnh phúc Mường Lống” tại bản Mường Lống 1 theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo phát triển dược liệu tỉnh. Tập đoàn TH chủ trì, phối hợp với chính quyền địa phương hoàn thiện đề án, xác định các loại cây dược liệu ưu tiên, phương thức tổ chức sản xuất, cơ chế liên kết tiêu thụ, nguồn lực và lộ trình triển khai.
Doanh nghiệp đảm nhận xây dựng thương hiệu, tổ chức tiêu thụ và bao tiêu sản phẩm theo giá thỏa thuận; người dân trực tiếp tham gia trồng, chăm sóc cây dược liệu theo quy trình thống nhất, bảo đảm chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc. Chính quyền địa phương hỗ trợ giống, phân bón, đầu tư hạ tầng giao thông, điện, nước; đồng thời tổ chức tập huấn kỹ thuật, phổ cập kỹ năng số để người dân từng bước tiếp cận phương thức sản xuất mới.
Bà Võ Thị Minh Sinh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo phát triển dược liệu tỉnh Nghệ An cho biết: Tỉnh xác định xây dựng mô hình “Làng Hạnh phúc Mường Lống” không đơn thuần là phát triển một vùng trồng dược liệu, mà hướng tới tạo dựng mô hình phát triển kinh tế bền vững, người dân phải thực sự là chủ thể. Muốn làm được điều này, trước hết phải tạo được sự đồng thuận của bà con, lựa chọn những loại cây dược liệu phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và có thị trường tiêu thụ ổn định.
Tỉnh mong muốn có sự đồng hành lâu dài của doanh nghiệp trong chuyển giao kỹ thuật, tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và bao tiêu sản phẩm để người dân yên tâm tham gia. Mục tiêu cuối cùng là giúp đồng bào có cuộc sống tốt hơn ngay trên quê hương, vừa phát triển kinh tế, vừa bảo vệ rừng và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống phát triển du lịch. Đây cũng sẽ là cơ sở để tỉnh nghiên cứu nhân rộng mô hình tại những địa bàn có điều kiện phù hợp.
Hoa Mai anh đào nở rộ trên các bản làng người Mông, xã Mường Lống. Ảnh: Sách Nguyễn/TTXVN phát
Ông Nguyễn Hữu Lượng, Bí thư Đảng ủy xã Mường Lống thông tin, cùng với phát triển vùng dược liệu, xã dự kiến quy hoạch các khu sản xuất, chăn nuôi sạch, gắn với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mông. Các mô hình homestay, dịch vụ nghỉ dưỡng, trải nghiệm đời sống bản địa sẽ được kết nối với hoạt động du lịch cộng đồng. Hoạt động của 4 lò rèn thủ công cũng được tính đến như một sản phẩm trải nghiệm văn hóa, góp phần tạo điểm nhấn riêng cho du khách khi đến với vùng đất này.
Việc phát triển cây dược liệu và mô hình “Làng Hạnh phúc Mường Lống” sẽ giải quyết đồng thời bài toán sinh kế, bảo vệ tài nguyên rừng, gìn giữ văn hóa truyền thống, phát triển du lịch cộng đồng của đồng bào Mông nơi đây. Đây cũng là nền tảng để “cổng trời” Mường Lống từng bước chuyển hóa lợi thế thiên nhiên, văn hóa thành động lực phát triển bền vững.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn
