Việc quản lý, giám sát phương án trồng sâm Ngọc Linh tại Đà Nẵng dường như bị “bỏ ngỏ”, gây ra những hệ lụy, tác động xấu đến môi trường sinh thái, làm sai lệch mục tiêu tốt đẹp vừa phát triển kinh tế ở vùng cao, vừa bảo vệ rừng mà thành phố kỳ vọng đặt ra.

Những năm qua, thành phố Đà Nẵng có nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển trồng cây sâm Ngọc Linh dưới tán rừng. Tuy nhiên, việc quản lý, giám sát phương án trồng dường như bị “bỏ ngỏ”, gây ra những hệ lụy, tác động xấu đến môi trường sinh thái, làm sai lệch mục tiêu tốt đẹp vừa phát triển kinh tế ở vùng cao, vừa bảo vệ rừng mà thành phố kỳ vọng đặt ra. Trước thực trạng này, Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng đang tiến hành rà soát, kiểm tra, chấn chỉnh những vi phạm, tồn tại, để đưa ra giải pháp và lộ trình phù hợp nhằm khắc phục, đưa vào quản lý chặt chẽ vùng trồng sâm.

Lán trại, nhà bạt “mọc” phổ biến trong rừng

Từ trung tâm xã Nam Trà My để lên đỉnh núi Ngọc Linh ở độ cao từ 1.600 - 2.000 m so với mực nước biển, phải mất khoảng một giờ đồng hồ chạy xe ô tô theo con đường độc đạo để lên đến vùng đất của sâm, một loại cây được xem là “Quốc bảo” của Việt Nam. Thôn 2, xã Trà Linh là vùng trồng sâm Ngọc Linh lớn nhất thành phố Đà Nẵng, nơi có những “tỷ phú” giàu lên nhờ giá trị kinh tế cao mà cây sâm mang lại. Trên con đường bê tông uốn khúc dẫn lên đỉnh núi, ngước mắt nhìn lên phía những cánh rừng nguyên sinh dễ dàng nhận thấy những lán trại, nhà bạt quy mô lớn trồng sâm ẩn mình trong những tán cây của các tổ chức, cá nhân, nhóm hộ.

Với sự hướng dẫn của nhân viên Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 10 (Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng), phóng viên bước lần theo con đường mòn dốc đứng, dẫn sâu vào rừng là những khu vườn trồng sâm được rào chắn cẩn thận bằng các lớp lưới B40, qua một đến hai lớp cổng được khóa chắc chắn. Nhiều chủ vườn còn lắp đặt hệ thống camera, còi báo động sẽ hú to khi phát hiện người xâm nhập vào trong vườn.

“Nhìn vào ứng dụng phần mềm chuyên dụng quản lý rừng trên điện thoại có thể thấy mạng lưới vườn sâm của người dân phát triển nằm dày đặc trong rừng, giáp tận ranh giới địa phận với tỉnh Quảng Ngãi, nơi cũng đang phát triển mạnh cây sâm Ngọc Linh”, anh Huỳnh Ngọc Nghị, nhân viên Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 10 chia sẻ.

Vườn sâm của Công ty TNHH Đầu tư phát triển VINSAM Quảng Nam hình thành cách đây gần chục năm, với quy mô diện tích hàng chục ha, ước có khoảng 250.000 cây sâm ở các độ tuổi khác nhau. Những luống sâm được bố trí nằm theo độ dốc triền núi, diện tích mỗi luống khoảng 30 m2 được che chắn bởi khung thép kết hợp với thanh tre, phủ lớp bạt ni lông phía trên. Ở giữa vườn là một ngôi nhà lập mái tôn rộng khoảng hơn 100 m2 làm nơi sinh hoạt cho chủ vườn và người làm công, bảo vệ vườn sâm.

Lý giải về việc sử dụng vật liệu trái phép, không thân thiện với môi trường trong rừng tự nhiên, ông Võ Duy Ất, chủ vườn sâm của VINSAM Quảng Nam cho rằng, khí hậu ở vùng núi cao thường có sương muối, mưa đá, gió lốc nếu cây sâm không được che chắn cận thận sẽ bị chết hàng loạt. Công ty cũng tính đến việc sử dụng mái lá tranh thay cho bạt ni lông, tuy nhiên điều này lại khiến cho cây sâm thiếu ánh sáng quang hợp nên đến nay chưa biết thay thế bằng vật liệu nào cho phù hợp.

Theo tìm hiểu của phóng viên, tại các vườn sâm hiện nay đều có dựng lán trại trái phép ở trong rừng phòng hộ với quy mô lớn. Các chủ vườn cho biết, với giá trị kinh tế cao nên trong vườn luôn phải có người thường trực để bảo vệ trông coi, tránh bị mất trộm. Việc canh tác đòi hỏi phải chăm sóc thường xuyên để phát hiện sâu bệnh và ngăn chuột rừng phá hoại. Do vậy, việc dựng lán trại là điều bắt buộc khi bắt đầu thực hiện trồng sâm.

Với giá sâm củ có thời điểm lên tới 120 triệu đồng/kg, một lon hạt giống cũng có giá tương đương, đã tạo ra một làn sóng nhiều doanh nghiệp, nhà đầu tư từ khắp nơi tìm đến mua lại diện tích vườn sâm của người dân địa phương dẫn tới việc phát triển “nóng” tại vùng dược liệu này. Diện tích rừng phòng hộ trước đây do cấp huyện quản lý nên có tình trạng thiếu kiểm soát chặt chẽ về phương án trồng của chủ vườn để lại nhiều hệ lụy, tồn tại đến nay.

Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng cho biết, nhiều diện tích trồng sâm, người dân tự ý mở đường trong khu vực quy hoạch rừng phòng hộ, xây dựng cơ sở vật chất kiên cố để sinh hoạt trong rừng, tác động đến cây rừng tự nhiên và các khu vực lân cận; đào ao nuôi cá, xả thải rác sinh hoạt, rác thải nhựa, thùng xốp và các vật liệu khác ra môi trường tự nhiên.

Đặc biệt, nhiều chủ vườn sâm còn phát dọn trắng thực bì, chặt bỏ dây leo và cây gỗ nhỏ tái sinh trên một khu vực rộng, không tuân thủ phát dọn theo băng chừa hoặc phát cục bộ theo hàng. Hậu quả làm gây ô nhiễm nguồn nước sông, suối, xói mòn đất đai, ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng tự nhiên, suy giảm đa dạng sinh học và tạo ra nhiều hệ lụy lâu dài khác cho môi trường.

Lập lại trật tự, kỷ cương

Trước thực trạng trên, Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng đang triển khai rà soát, kiểm tra nhằm lập lại trật tự, kỷ cương trong hoạt động thuê môi trường rừng, phát hiện ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm xâm hại đến tài nguyên rừng.

Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng Võ Hùng Nhân cho biết: Tình trạng vi phạm Luật Lâm nghiệp tại khu vực trồng sâm Ngọc Linh ở xã Trà Linh, Trà Tập thời gian qua diễn biến phức tạp. Hiện nay, đơn vị đang chỉ đạo Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 10 khẩn trương rà soát, thống kê toàn bộ các nhóm hộ, cá nhân, tổ chức trồng sâm Ngọc Linh, báo cáo cụ thể về diện tích, vị trí, số luống, số cây sâm, nguồn gốc xuất xứ giống, số lượng nhân lực và hiện trạng hồ sơ pháp lý. Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng cũng yêu cầu tuyệt đối không để phát sinh trồng mới trên diện tích chưa thuê môi trường rừng hoặc lấn chiếm, mở rộng phạm vi trồng sâm khi chưa được cấp có thẩm quyền cho phép.

Tại cửa rừng, các tuyến đường chính, đường mòn, lối mở vào khu vực trồng sâm, Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 10 đều tăng cường bố trí lực lượng tuần tra, đẩy mạnh tuyên truyền, cắm biển, bảng cấm đưa vật liệu, công cụ, phương tiện trái phép như sắt, thép, nhựa, lưới B40, cưa máy, xe múc… vào rừng. Tuy nhiên, do lực lượng mỏng, việc kiểm soát khó khăn.

Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng đang xây dựng lộ trình yêu cầu các tổ chức, cá nhân sử dụng vật liệu sắt, thép, nhựa trong rừng tự nhiên từng bước thực hiện việc điều chỉnh giảm quy mô, tháo dỡ, vận chuyển ra khỏi rừng, nhất là các giàn che, khu vực rào chắn trái phép lưới B40 có quy mô lớn; trồng bổ sung các loài cây bản địa đối với những khoảng trống có diện tích từ 1.000 m2 trở lên trong khu vực được thuê. Đồng thời, đơn vị cũng yêu cầu di dời ngay 36 căn nhà gỗ xây dựng trái phép tại tiểu khu 896 (khu vực Măng Lanh) ra khỏi rừng.

“Chúng tôi đặt mục tiêu đến cuối tháng 7/2026 sẽ hoàn thành việc rà soát toàn bộ diện tích gần 6.000 ha rừng phòng hộ mà người dân đang trồng sâm, đồng thời ký lại hợp đồng thuê môi trường rừng theo Nghị định số 183/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 của Chính phủ. Qua đó lập lại trật tự phát triển dược liệu dưới tán rừng theo đúng quy định pháp luật và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn”, Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng Võ Hùng Nhân nói.

Chủ tịch UBND xã Trà Linh Trịnh Minh Hải cho biết, địa phương hiện có trên 3.000 hộ dân tham gia trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng, đây là cây trồng chủ lực giúp bà con có cuộc sống ổn định, gắn bó với rừng. Chính quyền xã đang phối hợp chặt chẽ với Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng rà soát chính xác các hộ dân trồng sâm, tiến hành đo đạc, xác định vị trí từng vườn trong rừng để làm thủ tục thuê môi trường rừng, qua đó giữ gìn và phát triển thương hiệu sâm Ngọc Linh.

Theo tìm hiểu của phóng viên, đa phần người trồng sâm ở vùng núi Ngọc Linh đều phối hợp tốt với cán bộ, nhân viên Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng thực hiện việc đo đạc thực địa diện tích vườn trồng để làm lại hồ sơ thuê môi trường rừng. Tuy nhiên, các chủ vườn nêu kiến nghị cơ quan chuyên môn cần có hướng dẫn cụ thể hơn các loại vật liệu mới, thay thế những vật liệu không thân thiện môi trường để người dân dễ dàng chuyển đổi.

Thành phố Đà Nẵng đã hình thành vùng quy hoạch khoảng 15.000 ha để phát triển cây sâm Ngọc Linh, tạo dư địa lớn để thu hút đầu tư và phát triển vùng nguyên liệu tập trung.

Lãnh đạo Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng cho biết, việc thuê môi trường rừng hiện nay để trồng sâm Ngọc Linh có nhiều điểm mới, áp dụng theo Nghị định số 183/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định số 156/2018/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp. Việc cho thuê môi trường rừng hiện nay chỉ kéo dài trong 10 năm, thay vì 50 năm so với địa phương quy định trước đây.

Quy trình đăng ký cho thuê môi trường rừng để trồng sâm Ngọc Linh được triển khai cụ thể theo các bước. Chủ rừng xây dựng phương án trồng, phát triển và thu hoạch cây dược liệu dưới tán rừng; công bố và niêm yết thông tin tại trụ sở UBND xã có diện tích rừng triển khai; tổ chức, cá nhân có nhu cầu nuôi trồng sâm dưới tán rừng sẽ tiến hành nộp hồ sơ đăng ký dựa trên phương án đã được công bố.

Sau đó, Ban Quản lý rừng phòng hộ phối hợp cùng chính quyền địa phương rà soát, thẩm định; phương thức lựa chọn giao cho thuê môi trường rừng sẽ được thực hiện tùy theo số lượng đăng ký trên cùng một diện tích với hình thức đấu giá, hoặc không đấu giá.

Năm 2025, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) với sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”. Trong đó nhấn mạnh mục tiêu phát triển đồng bộ vùng nguyên liệu dược liệu và hệ thống chế biến, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học… để từng bước đưa thành phố Đà Nẵng trở thành trung tâm của ngành công nghiệp dược liệu cả nước.

Việc chấn chỉnh hoạt động trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng hiện nay là cần thiết nhằm đảm bảo chủ vườn tuân thủ đúng phương án trồng được cơ quan chức năng phê duyệt. Đây là tiền đề để thành phố Đà Nẵng mở rộng vùng trồng trong thời gian tới, hướng đến mục tiêu hình thành vùng sản xuất dược liệu nguyên liệu tập trung theo tiêu chuẩn GACP (Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái) của Tổ chức Y tế thế giới để sâm Ngọc Linh - “Quốc bảo” của Việt Nam từng bước khẳng định thương hiệu quốc tế./.