Những ngày đầu hè, khi mây trắng còn phủ kín trên các sườn núi Tây Côn Lĩnh, ông Triệu Chòi Hin, người dân thôn Tân Minh, xã Hồ Thầu (tỉnh Tuyên Quang) lại men theo con đường nhỏ dẫn lên khu chè Shan tuyết cổ thụ của gia đình. Giữa không gian mờ sương, những thân chè phủ đầy rêu phong, gốc cây xù xì như mang dấu ấn của thời gian vẫn đều đặn đâm chồi, cho những búp chè trắng mịn như tuyết.
Với người dân vùng cao, những cây chè cổ thụ ấy không chỉ là cây trồng, mà còn là tài sản được truyền lại qua nhiều thế hệ. Và hôm nay, khi giá trị của chè Shan tuyết ngày càng được khẳng định trên thị trường trong nước và quốc tế, "báu vật" của núi rừng đang dần trở thành "mỏ vàng xanh", mở ra cơ hội làm giàu bền vững cho đồng bào vùng cao Tuyên Quang.
Kho báu xanh giữa đại ngàn Tây Côn Lĩnh
Tuyên Quang hiện là địa phương có diện tích chè lớn nhất cả nước với trên 27.500 ha; trong đó hơn 19.000 ha là chè Shan tuyết. Đặc biệt, toàn tỉnh hiện có trên 7.000 ha chè Shan tuyết cổ thụ và 1.629 cây được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Những vùng chè nổi tiếng như Hồ Thầu, Thông Nguyên, Cao Bồ, Nậm Dịch, Hồng Thái... đang lưu giữ nguồn gen quý hiếm được các nhà khoa học đánh giá là một trong những thủy tổ của cây chè.
Khác với nhiều vùng chè sản xuất tập trung ở đồng bằng hay trung du, chè Shan tuyết cổ thụ của Tuyên Quang sinh trưởng ở độ cao từ 800 đến hơn 1.500 mét so với mực nước biển. Khí hậu mát mẻ quanh năm, sương mù bao phủ cùng hệ sinh thái rừng nguyên sinh đã tạo nên hương vị riêng biệt cho từng búp chè.
Ông Đỗ Tấn Sơn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang cho biết, chè Shan tuyết không chỉ là sản phẩm nông nghiệp chủ lực mà còn là lợi thế đặc biệt hiếm có của địa phương. Không nhiều nơi trên cả nước còn lưu giữ được những quần thể chè cổ thụ với quy mô lớn như Tuyên Quang.
Theo ông Sơn, ngoài giá trị kinh tế, chè Shan tuyết còn mang giá trị văn hóa, lịch sử và sinh thái đặc sắc. Đây là nền tảng để tỉnh phát triển nông nghiệp hữu cơ, xây dựng thương hiệu sản phẩm đặc hữu và từng bước hình thành các chuỗi giá trị bền vững.
Tại Hồ Thầu, nơi những đồi chè trải dài giữa biển mây Tây Côn Lĩnh, cây chè từ lâu đã trở thành một phần cuộc sống của người dân địa phương.
Ông Lý Chòi Nhàn, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hồ Thầu cho biết, nhiều gia đình trong xã hiện sở hữu những cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Từ bao đời nay, cây chè đã gắn bó với người dân không chỉ với vai trò tạo thu nhập mà còn góp phần giữ rừng, giữ đất và giữ gìn cảnh quan sinh thái.
"Cây chè Shan tuyết là tài sản quý của địa phương. Khi người dân thấy được giá trị kinh tế từ cây chè, họ cũng có ý thức hơn trong việc bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và gìn giữ những cây chè cổ thụ cho thế hệ sau", ông Nhàn chia sẻ.
Nâng giá trị từ mỗi búp chè
Nếu như trước đây chè Shan tuyết chủ yếu được bán dưới dạng chè búp tươi hoặc sản phẩm sơ chế thì nay nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đã đầu tư công nghệ chế biến hiện đại, tạo ra các dòng sản phẩm chất lượng cao như hồng trà, bạch trà, trà xanh đặc sản, trà Phổ Nhĩ...
Ông Đặng Ngọc Phố, Giám đốc Hợp tác xã Sơn Trà cho biết, điều làm nên giá trị của chè Shan tuyết cổ thụ không chỉ nằm ở tuổi đời của cây chè mà còn ở điều kiện sinh thái đặc biệt và phương thức canh tác gần như hoàn toàn tự nhiên.
Những người phụ nữ dân tộc Dao (thôn Xà Phìn, xã biên giới Thanh Thủy, Tuyên Quang) vò chè thủ công bằng tay. Ảnh: Đức Thọ/TTXVN
Theo ông Phố, thị trường hiện nay không chỉ mua sản phẩm trà mà còn mua cả câu chuyện phía sau sản phẩm. Những cây chè hàng trăm năm tuổi, những bản làng nằm giữa mây ngàn Tây Côn Lĩnh, những người Dao, người Mông gìn giữ cây chè qua nhiều thế hệ chính là giá trị khác biệt mà không nơi nào có thể sao chép.
Từ lợi thế ấy, nhiều sản phẩm chè Shan tuyết của tỉnh đã từng bước chinh phục thị trường trong và ngoài nước. Hiện toàn tỉnh có 49 sản phẩm chè đạt OCOP từ 3 sao và 4 sao; trong đó có 3 sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia. Những dòng trà đặc sản như chè xanh, hồng trà, bạch trà, trà Phổ Nhĩ… đã có mặt tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Từ những búp chè mọc giữa mây ngàn Tây Côn Lĩnh, nhiều sản phẩm trà cao cấp hiện được bán với giá từ vài trăm nghìn đến hàng triệu đồng mỗi kilogram, cao gấp nhiều lần so với giá chè nguyên liệu trước đây. Giá trị ấy đang góp phần đưa thương hiệu chè Shan tuyết Tuyên Quang vươn xa, khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế. Sự đổi thay ấy được cảm nhận rõ nhất từ chính những người gắn bó cả đời với cây chè.
Ông Triệu Chòi Hin cho biết, trước đây người dân chủ yếu thu hái rồi bán chè tươi cho thương lái nên giá trị không cao. Những năm gần đây, khi các hợp tác xã phát triển, người dân được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hái đúng quy trình, đồng thời liên kết tiêu thụ ổn định nên thu nhập từ chè ngày càng được cải thiện.
Không chỉ gia đình ông Hin, nhiều hộ dân như ông Triệu Chòi Chìu ở thôn Tân Minh hay ông Triệu Chòi Siểu ở thôn Tiến Thắng cũng đang coi những cây chè cổ thụ là tài sản quý giá nhất của gia đình. Mỗi mùa thu hoạch, những búp chè Shan tuyết không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định mà còn tạo động lực để người dân gìn giữ những gốc chè cổ giữa đại ngàn.
Người dân thôn Xà Phìn, xã biên giới Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang, đóng gói sản phẩm Trà Pèng. Ảnh: Đức Thọ/TTXVN
Theo các chuyên gia, dư địa phát triển của ngành chè Shan tuyết Tuyên Quang vẫn còn rất lớn. Bên cạnh mở rộng diện tích sản xuất hữu cơ, tỉnh đang hướng tới phát triển các sản phẩm chế biến sâu, xây dựng thương hiệu quốc tế, ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc và gắn chè Shan tuyết với phát triển du lịch trải nghiệm.
Từ một loại cây mọc giữa núi cao, chè Shan tuyết cổ thụ hôm nay đang dần khẳng định vị thế của một ngành hàng giá trị cao. Mỗi búp chè không chỉ mang hương vị tinh khiết của núi rừng Tây Côn Lĩnh mà còn chứa đựng khát vọng vươn lên của đồng bào vùng cao.
Giữa mây ngàn Tây Côn Lĩnh, những cây chè Shan tuyết cổ thụ vẫn lặng lẽ bén rễ vào đá núi như hàng trăm năm trước. Nhưng hôm nay, từ những búp chè trắng mịn ấy đang hình thành những chuỗi giá trị mới, mở ra cơ hội làm giàu cho người dân vùng cao. Từ một món quà của thiên nhiên, chè Shan tuyết đang từng bước trở thành "mỏ vàng xanh", góp phần viết tiếp câu chuyện phát triển bền vững trên những đỉnh núi phía Bắc Tuyên Quang./.
