Gà đen H’Mông, lợn đen, sa nhân, thảo đậu khấu nam, mận và đào... được xác định là những sản phẩm chủ lực, mở ra hướng phát triển kinh tế phù hợp điều kiện tự nhiên và tập quán sản xuất của người dân. Tuy nhiên, để những tiềm năng này thực sự trở thành sinh kế bền vững, Mường Lống vẫn phải giải quyết nhiều khó khăn về vốn, kỹ thuật, dịch bệnh và thị trường tiêu thụ.
Gây dựng lại sinh kế sau những thiệt hại do dịch bệnh
Đến bản Mường Lống 2, câu chuyện về gia đình chị Lầu Y Xồng là một trong những minh chứng cho tinh thần vượt khó của đồng bào Mông trong phát triển kinh tế. Từng mạnh dạn vay vốn ngân hàng, đầu tư chăn nuôi gà H’Mông với mong muốn cải thiện cuộc sống, chị đã có những thành quả bước đầu nhưng cũng phải trải qua không ít khó khăn, nhất là khi dịch bệnh xảy ra khiến đàn gà gần như chết hết.
Nhận thấy gà đen H’Mông phù hợp với khí hậu, điều kiện tự nhiên và tập quán chăn nuôi tại địa phương, chị Xồng quyết định vay vốn ngân hàng khoảng 50 triệu đồng để đầu tư con giống, xây dựng mô hình chăn nuôi. Ban đầu, gia đình nuôi 200 con. Nhờ chịu khó chăm sóc, tận dụng điều kiện sẵn có và tích lũy kinh nghiệm, lứa gà đầu tiên mang lại doanh thu khoảng 70 triệu đồng. Sau khi trừ 20 triệu đồng chi phí, gia đình thu về khoảng 50 triệu đồng.
Kết quả bước đầu tạo thêm niềm tin để năm 2025 chị mở rộng đàn lên khoảng 300 con. Tuy nhiên, dịch bệnh bất ngờ xuất hiện khiến phần lớn đàn gà bị chết, bao nhiêu công sức chăm sóc, vốn tích lũy và khoản tiền vay ngân hàng đều đứng trước nguy cơ mất trắng. Với một hộ gia đình ở vùng cao, đây là tổn thất không nhỏ, nhất là khi chăn nuôi đang được kỳ vọng trở thành nguồn thu nhập chính để cải thiện cuộc sống.
Chị Xồng không muốn từ bỏ mô hình đã lựa chọn. Chị cho biết, ở bản, gà đen H’Mông là vật nuôi bởi phù hợp với điều kiện chăn thả trên núi, đồi, sản phẩm có giá trị và có khả năng tiêu thụ, nhất là khi hoạt động du lịch cộng đồng đang được quan tâm phát triển. Điều gia đình cần lúc này là có thêm con giống, kiến thức phòng bệnh và đầu ra ổn định để yên tâm tái đàn.
Chia sẻ với những khó khăn của người dân, chính quyền xã Mường Lống đã hỗ trợ gia đình chị 300 con gà giống trong giai đoạn đầu. Sau khi đàn gà bị thiệt hại do dịch bệnh, năm 2026, địa phương tiếp tục hỗ trợ thêm 180 con giống từ nguồn chương trình mục tiêu, giúp gia đình có điều kiện khôi phục sản xuất.
Đối với chị Xồng, sự hỗ trợ này không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng chi phí mà còn tạo động lực để tiếp tục theo đuổi mô hình chăn nuôi. Tuy nhiên, nuôi gà đen theo phương thức thả tự nhiên đòi hỏi thời gian khá dài, thường mất 7-8 tháng mới có thể xuất bán. Người nuôi phải có vốn duy trì, kiên trì chăm sóc và chú trọng phòng, chống dịch bệnh. Nếu không kiểm soát tốt dịch bệnh hoặc gặp khó khăn trong tiêu thụ, những khoản đầu tư ban đầu rất dễ trở thành gánh nặng.
Cũng trong năm 2026, Mường Lống đã hỗ trợ 29 hộ dân với 7.800 con gà giống từ nguồn chương trình mục tiêu. Hiện nay, gà đen H’Mông đã trở thành một trong những vật nuôi chủ lực của xã. Tổng đàn toàn xã đạt gần 25.000 con. Sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng của người dân mà còn được cung ứng cho các khu du lịch cộng đồng trên địa bàn, từng bước tạo sự kết nối giữa chăn nuôi với dịch vụ du lịch.
Tạo sinh kế bền vững
Đồng bào Mông thoát nghèo nhờ nuôi gà H'Mông.
Là địa bàn có 100% dân số là đồng bào Mông sinh sống, Mường Lống đang từng bước định hướng lại sản xuất theo hướng tập trung, lựa chọn những cây trồng, vật nuôi phù hợp điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và tập quán canh tác của bà con nơi đây. Qua đó, nhằm khai thác tốt hơn lợi thế bản địa, từng bước hình thành sản phẩm hàng hóa đặc trưng, hướng đến xây dựng sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP.
Tiêu biểu, cây dược liệu, sa nhân và thảo đậu khấu nam được xem là những loại cây có lợi thế nhờ phù hợp điều kiện sinh thái dưới tán rừng. Với những cây dược liệu này, xã định hướng phát triển diện tích sa nhân từ 250-500 ha, thảo đậu khấu nam từ 100-150 ha. Việc lựa chọn các loại cây này nhằm tận dụng điều kiện đất đai, không gian dưới tán rừng, tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân, đồng thời đa dạng hóa sinh kế thay vì phụ thuộc vào một số hoạt động sản xuất truyền thống.
Cùng với cây dược liệu, địa phương hình thành từ 5-10 vùng sản xuất rau an toàn, với tổng diện tích từ 5-10 ha; chăm sóc diện tích mận, đào hiện có và mở rộng diện tích trồng đào lấy cành tại những bản có điều kiện phù hợp. Đáng chú ý, các vườn mận, đào tại khu vực trung tâm xã và các bản Mường Lống 1, Mường Lống 2 được định hướng kết hợp với phát triển du lịch cộng đồng. Đây không chỉ là hướng khai thác giá trị từ sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần tạo thêm sản phẩm phục vụ du khách, quảng bá cảnh quan và đặc sản địa phương.
Ông Phạm Văn Hòa, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Lống cho biết, để hỗ trợ đồng bào Mông phát triển cây, con chủ lực, trong giai đoạn 2025-2030, xã dự kiến chi ngân sách hơn 35,1 tỷ đồng, trong đó, ngân sách nhà nước hỗ trợ hơn 22,24 tỷ đồng, phần người dân đóng góp hơn 12,86 tỷ đồng. Nguồn lực này tập trung hỗ trợ giống, vật tư, phân bón, thức ăn và các điều kiện cần thiết phục vụ sản xuất... Qua đó, giúp đồng bào tăng thu nhập thêm từ những cây trồng, vật nuôi chủ lực dự kiến đạt bình quân 2-3 tỷ đồng mỗi năm. Địa phương đặt mục tiêu thành lập các hợp tác xã hoặc liên kết với doanh nghiệp để hỗ trợ người dân từ khâu hướng dẫn kỹ thuật, sơ chế, chế biến đến quảng bá và tiêu thụ sản phẩm.
Theo phương án triển khai, các hộ tham gia được hỗ trợ cây, con giống, vật tư, phân bón, thức ăn và tập huấn chuyển giao kỹ thuật. Người dân chủ động bố trí nhân lực, chuồng trại, đất sản xuất và thực hiện đúng quy trình chăm sóc. Cách làm này hướng đến việc nâng cao trách nhiệm của từng hộ, đồng thời tạo sự thống nhất về quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm.
Từ câu chuyện của chị Lầu Y Xồng đến định hướng phát triển các cây trồng, vật nuôi chủ lực của địa phương, có thể thấy, hành trình giảm nghèo ở Mường Lống không chỉ cần các chính sách hỗ trợ, định hướng của chính quyền, quan trọng hơn là khơi dậy ý chí vươn lên, tinh thần chủ động thoát nghèo của đồng bào nơi đây.
Tên tự gọi: Mông, Na Miẻo.
Tên gọi khác: Mẹo, Mèo, Miếu Hạ, Mán Trắng.
Nhóm địa phương: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Ðỏ, Mông Ðen, Mông Xanh, Na Miẻo.
Dân số: 1.068.189 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông - Dao.
Hoạt động sản xuất: Nguồn sống chính là làm nương định canh hoặc nương du canh trồng ngô, lúa, lúa mạch. Nông dân có truyền thống trồng xen canh trên nương cùng với cây trồng chính là các cây ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu...
Chiếc cày của người Mông rất nổi tiếng về độ bền cũng như tính hiệu quả. Trồng lanh, thuốc phiện (trước đây), các cây ăn quả như táo, lê, đào, mận, dệt vải lanh là những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Mông.
Người Mông chăn nuôi chủ yếu trâu, bò, lợn, gà, ngựa. Ngựa thồ là phương tiện vận chuyển rất có hiệu quả trên vùng cao núi đá. Con ngựa rất gần gũi và thân thiết với từng gia đình Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ, nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân. Các thợ thủ công Mông phần lớn là thợ bán chuyên nghiệp làm ra những sản phẩm nổi tiếng như lưỡi cày, nòng súng, các đồ đựng bằng gỗ ghép. Chợ ở vùng Mông thoả mãn vừa nhu cầu trao đổi hàng hoá vừa nhu cầu giao lưu tình cảm, sinh hoạt.
Ăn: Người Mông thường ăn ngày hai bữa, ngày mùa ăn ba bữa. Bữa ăn với các thực phẩm truyền thống có mèn mén (bột ngô đồ) hay cơm, rau xào mỡ và canh. Bột ngô được xúc ăn bằng thìa gỗ. Phụ nữ khéo léo làm các loại bánh bằng bột ngô, gạo vào những ngày tết, ngày lễ.
Người Mông quen uống rượu ngô, rượu gạo, hút thuốc bằng điếu cày. Ðưa mời khách chiếc điếu do tự tay mình nạp thuốc là biểu hiện tình cảm quý trọng. Trước kia, tục hút thuốc phiện tương đối phổ biến với họ.
Mặc: Trang phục của người Mông rất sặc sỡ, đa dạng giữa các nhóm.
Phụ nữ Mông Trắng trồng lanh, dệt vải lanh, váy màu trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay, yếm sau. Cạo tóc, để chỏm, đội khăn rộng vành.
Phụ nữ Mông Hoa mặc váy màu chàm có thêu hoặc in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, trên vai và ngực đắp vải màu và thêu. Ðể tóc dài, vấn tóc cùng tóc giả.
Phụ nữ Mông Ðen mặc váy bằng vải chàm, in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ ngực.
Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống. Phụ nữ Mông Xanh đã có chồng cuốn tóc lên đỉnh đầu, cài bằng lược móng ngựa, đội khăn ra ngoài tạo thành hình như hai cái sừng.Trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình con ốc, hình vuông, hình quả trám, hình chữ thập.
Ở: Người Mông quần tụ trong từng bản vài chục nóc nhà. Nhà trệt, ba gian hai chái, có từ hai đến ba cửa. Gian giữa đặt bàn thờ.
Nhà giàu thì tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp ngói, sàn gác lát ván. Phổ biến nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh.
Lương thực được cất trữ trên sàn gác. Một số nơi có nhà kho chứa lương thực ở ngay cạnh nhà.
Chuồng gia súc được lát ván cao ráo, sạch sẽ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Phương tiện vận chuyển: Người Mông quen dùng ngựa thồ, gùi có hai quai đeo vai.
Quan hệ xã hội: Bản thường có nhiều họ, trong đó một hoặc hai họ giữ vị trí chủ đạo, có ảnh hưởng chính tới các quan hệ trong bản. Người đứng đầu bản điều chỉnh các quan hệ trong bản, trước kia, cả bằng hình thức phạt vạ lẫn dư luận xã hội. Dân mỗi bản tự nguyện cam kết và tuân thủ quy ước chung của bản về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và việc giúp đỡ lẫn nhau. Quan hệ trong bản càng gắn bó chặt chẽ hơn thông qua việc thờ cúng chung thổ thần của bản.
Người Mông rất coi trọng dòng họ bao gồm những người có chung tổ tiên. Các đặc trưng riêng với mỗi họ thể hiện ở những nghi lễ cúng tổ tiên, ma cửa, ma mụ... như số lượng và cách bày bát cúng, bài cúng, nơi cúng, ở các nghi lễ ma chay như cách quàn người chết trong nhà, cách để xác ngoài trời trước khi chôn, cách bố trí mộ...
Người cùng họ dù không biết nhau, dù cách xa bao đời nhưng qua cách trao đổi các đặc trưng trên có thể nhận ra họ của mình. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.
Gia đình nhỏ, phụ hệ. Cô dâu đã qua lễ nhập môn, bước qua cửa nhà trai, coi như đã thuộc vào dòng họ của chồng. Vợ chồng rất gắn bó, luôn ở bên nhau khi đi chợ, đi nương, thăm hỏi họ hàng. Phổ biến tục cướp vợ.
Thờ cúng: Trong nhà có nhiều nơi linh thiêng dành riêng cho việc thờ cúng như nơi thờ tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp. Những người biết nghề thuốc, biết làm thầy còn lập bàn thờ cúng những vị tổ sư nghề của mình. Nhiều lễ cúng kiêng cấm người lạ vào nhà, vào bản. Sau khi cúng ma cầu xin ai thường đeo bùa để lấy khước.
Học: Chữ Mông tuy được soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến.
Lễ tết: Trong khi người Việt đang hối hả kết thúc tháng cuối cùng trong năm thì người Mông đã bước vào Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch, sớm hơn tết Nguyên đán một tháng theo cách tính lịch cổ truyền của người Mông, phù hợp với nông lịch truyền thống.
Ngày Tết, dân làng thường chơi còn, đu, thổi khèn, ca hát ở những bãi rộng quanh làng. Tết lớn thứ hai là Tết 5 tháng năm (âm lịch). Ngoài hai tết chính, tuỳ từng nơi còn có các Tết vào các ngày 3 tháng 3, 13 tháng 6, 7 tháng 7 (âm lịch).
Văn nghệ: Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Khèn, trống còn được sử dụng trong đám ma, lúc viếng, trong các lễ cúng cơm. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để thanh niên trao đổi tâm tình.
Theo cema.gov.vn