Những ngày giáp Tết Nguyên đán, khi tiết trời miền trung du Phú Thọ se lạnh, các làng nghề bánh chưng lại bước vào thời điểm nhộn nhịp nhất trong năm. Từ sáng sớm đến đêm khuya, bếp lửa đỏ hồng luôn rực cháy, khói lam bảng lảng quyện cùng hương lá dong, mùi gạo nếp mới, tạo nên không gian đậm đặc “hương Tết” nơi làng quê Đất Tổ.
Từng lớp gạo nếp dẻo thơm được vun đều trên nền lá dong xanh, gói trọn hương vị Tết đất Tổ trong chiếc bánh chưng vuông vắn.
Tết cận kề, nhịp sống làng nghề chuyển sang sôi động hẳn. Ngoài ngõ, từng chuyến xe chở lá dong xanh mướt nối nhau cập bến; trong sân, gạo nếp trắng tinh, đỗ xanh vàng ươm được chuẩn bị sẵn sàng. Trong mỗi nhà, người già, trẻ nhỏ, thanh niên cùng tất bật, mỗi người một việc. Không khí lao động khẩn trương nhưng ấm cúng, bởi với người dân nơi đây, mỗi chiếc bánh chưng làm ra không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn là kết tinh của nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Cả làng đỏ lửa
Tại xã Hùng Việt, tỉnh Phú Thọ, theo các bậc cao niên trong làng, nghề làm bánh chưng ở Cát Trù đã có lịch sử lâu đời, gắn liền với truyền thuyết Lang Liêu dâng bánh chưng, bánh giầy lên Vua Hùng. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, dù đời sống hiện đại có nhiều đổi thay, nhưng mỗi độ Tết đến, Xuân về, nghề làm bánh chưng nơi đây lại “hồi sinh” mạnh mẽ. Cả làng như một xưởng sản xuất thu nhỏ, mỗi ngày cung ứng ra thị trường hàng nghìn chiếc bánh, phục vụ người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh.
Những tàu lá dong xanh mướt, được tuyển chọn cẩn thận, góp phần giữ trọn hương vị truyền thống cho chiếc bánh chưng đất Tổ mỗi độ xuân về.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của thị trường, nhiều cơ sở sản xuất tại xã Hùng Việt đã chú trọng xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm. Tiêu biểu có cơ sở bánh chưng Chính Ảnh (khu Phú Cát) hay Hợp tác xã Nông Thương Đất Tổ (khu Thượng Cát). Dù mỗi đơn vị có cách làm và hướng đi riêng, song đều chung mục tiêu giữ trọn hương vị bánh chưng truyền thống, đồng thời đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Tại cơ sở bánh chưng Chính Ảnh, xã Hùng Việt những ngày cận Tết, bếp củi và nồi luộc điện hoạt động hết công suất. Từ sáng sớm, tiếng dao thái thịt, tiếng vo gạo, xếp lá dong đã rộn vang khắp xóm. Ngày thường, cơ sở gói khoảng 700 chiếc bánh; riêng cao điểm giáp Tết, sản lượng tăng lên 4.000–5.000 chiếc/ngày. Bánh làm ra đến đâu, được khách đặt lấy hoặc xe đến chở đi ngay đến đó để kịp cung ứng cho các cửa hàng, siêu thị.
Chị Nguyễn Thị Minh Ảnh (giữa), người nhiều năm tham gia Hội thi gói bánh chưng tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng, luôn tự hào gìn giữ nghề truyền thống của quê hương.
Chị Nguyễn Thị Minh Ảnh, chủ cơ sở cho biết, nguyên liệu làm bánh chưng Cát Trù không khác nhiều so với các vùng quê khác, song điểm khác biệt nằm ở khâu lựa chọn nguyên liệu và kỹ thuật chế biến. Gạo phải là nếp cái hoa vàng hoặc nếp nhung, hạt đều, dẻo, thơm; đỗ xanh là đỗ gié, được ngâm, đãi sạch, đồ chín kỹ để nhân bánh bùi mà không khô; thịt lợn ba chỉ hoặc nạc vai tươi, ướp vừa tay để khi chín, nhân bánh ngậy mà không ngán.
Khâu gói bánh đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. Bánh phải được gói chặt tay, đều nếp để khi luộc, gạo “rền”, bánh vuông vắn, sắc cạnh. Lá dong được chọn kỹ, không non, không già, giúp bánh sau khi luộc có màu xanh tươi, không ám vàng. Dù không dùng khuôn, bánh chưng Cát Trù vẫn được nhiều thực khách đánh giá cao bởi hình thức đẹp và hương vị đậm đà.
Không chỉ phục vụ thị trường Tết, bánh chưng Cát Trù nhiều năm liền được chọn làm lễ vật trong các dịp trọng đại, đặc biệt là Giỗ Tổ Hùng Vương. Với người làm nghề, đó vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm giữ gìn những chuẩn mực cao nhất cho từng chiếc bánh.
Bảo tồn di sản gắn với đổi mới sản phẩm
Nghề làm bánh chưng ở Cát Trù, xã Hùng Việt, đã có từ lâu đời, trở thành nét văn hóa đặc trưng mỗi dịp xuân về trên đất Tổ.
Nếu cơ sở Chính Ảnh tiêu biểu cho việc gìn giữ phương thức làm bánh chưng truyền thống, thì Hợp tác xã Nông Thương Đất Tổ lại mở ra hướng đi mới khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản và đổi mới sản phẩm. Với thương hiệu “Bánh chưng Đất Tổ” đạt chuẩn OCOP 4 sao, sản phẩm của hợp tác xã ngày càng khẳng định vị thế, được thị trường trong và ngoài tỉnh đón nhận.
Giám đốc Hợp tác xã Phạm Xuân Hiếu cho biết, bên cạnh dòng bánh chưng truyền thống, đơn vị còn phát triển sản phẩm bánh chưng chay theo phương pháp thực dưỡng. Công thức được điều chỉnh nhằm phù hợp với xu hướng ăn uống lành mạnh của người tiêu dùng hiện đại, song vẫn giữ tinh thần bánh chưng cổ truyền. Nhân bánh là sự kết hợp của các loại đậu và hạt tự nhiên; gạo nếp được ngâm với nước rau ngót tạo màu xanh dịu, giúp bánh dễ ăn, không gây nóng.
Song song với bếp củi đỏ lửa, cơ sở sản xuất Chính Ảnh đã đầu tư hệ thống nồi điện hiện đại để nấu bánh và chế biến đỗ xanh, đáp ứng nhu cầu thị trường trong dịp cao điểm.
Sự sáng tạo này không làm mất đi bản sắc, mà góp phần mở rộng “đời sống” cho chiếc bánh chưng truyền thống trong bối cảnh mới. Hiện nay, bánh chưng Đất Tổ không chỉ có mặt tại Phú Thọ, Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh mà còn theo chân nhiều người Việt ra nước ngoài, trở thành món quà Tết gửi gắm nỗi nhớ quê hương.
Đáng chú ý, Hợp tác xã còn xây dựng không gian trải nghiệm làm bánh chưng, tổ chức các hoạt động gói bánh, giao lưu với nghệ nhân làng nghề. Tại đây, du khách và học sinh có thể trực tiếp tham gia các công đoạn làm bánh, từ xếp lá, vo gạo đến nhóm bếp củi, luộc bánh. Những trải nghiệm này không chỉ mang giá trị du lịch mà còn góp phần truyền dạy văn hóa truyền thống một cách sinh động.
Bánh sau khi để nguội được hút chân không, bảo đảm thời gian bảo quản lâu hơn và thuận tiện vận chuyển tới các tỉnh, thành xa.
Không riêng Cát Trù, xã Hùng Việt những ngày áp Tết, các làng nghề làm bánh chưng, bánh giầy trên địa bàn tỉnh Phú Thọ như phường Vân Phú, Thanh Miếu… cũng liên tục đỏ lửa, mỗi ngày cung ứng ra thị trường hàng nghìn sản phẩm, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Với bí quyết gia truyền và niềm say mê giữ nghề, các làng nghề này đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đặc biệt, sản phẩm bánh chưng Đất Tổ (xã Hùng Việt) đã được Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Việt Nam chứng nhận lọt Top 121 món ẩm thực Việt Nam tiêu biểu năm 2023, khẳng định vị thế của bánh chưng Phú Thọ trong bản đồ ẩm thực cả nước.
Bánh chưng của Hợp tác xã Nông thương Đất Tổ được nấu liên tục từ 10 - 12 giờ bằng bếp củi truyền thống, sau đó ép khuôn cẩn thận để giữ dáng vuông vức, chắc tay.
Giữa nhịp sống hiện đại, dù bánh chưng công nghiệp ngày càng phổ biến, nhưng với nhiều người tiêu dùng, bánh chưng làng nghề vẫn là lựa chọn ưu tiên mỗi dịp Tết đến. Bởi đó không chỉ là món ăn, mà còn là ký ức, là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa những giá trị truyền thống với nhịp sống hôm nay. Và từ những làng nghề như Cát Trù (xã Hùng Việt), làng Xốm (phường Vân Phú)… hồn Tết Việt vẫn được gìn giữ, lan tỏa qua từng mùa Xuân nối tiếp trên quê hương Đất Tổ Hùng Vương.
