Giữa trùng điệp đá tai mèo nơi địa đầu cực Bắc, Cao nguyên đá Đồng Văn không chỉ là một vùng địa chất độc đáo, mà còn là một “bảo tàng sống” lưu giữ ký ức hàng trăm triệu năm của trái đất, hòa quyện với đời sống văn hóa của các cộng đồng dân tộc.
Danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO mà vùng đất này đang mang, không chỉ là niềm tự hào, mà còn là một cam kết gìn giữ, bảo vệ và phát huy những giá trị nổi bật toàn cầu bền vững.
Từ “quy chế” đến hành lang pháp lý cho bảo tồn và phát triển
Việc ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn năm 2026 đã tạo ra một bước chuyển quan trọng về thể chế. Lần đầu tiên, một khung pháp lý đồng bộ, cập nhật theo hệ thống luật mới và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp được xác lập, làm nền tảng cho mọi hoạt động bảo tồn và phát triển trên vùng di sản rộng hơn 2.300 km2.
Điểm cốt lõi của quy chế không chỉ nằm ở những quy định mang tính kỹ thuật, mà ở triết lý phát triển xuyên suốt: bảo tồn là nhiệm vụ trọng tâm, phát triển phải gắn liền với bảo tồn và cộng đồng địa phương vừa là chủ thể tham gia, vừa là đối tượng thụ hưởng.
Không gian Công viên địa chất được phân định rõ ràng thành ba vùng: vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt, vùng đệm kiểm soát và vùng chuyển tiếp phát triển kinh tế - xã hội. Mỗi vùng mang một chức năng riêng, nhưng cùng hướng tới mục tiêu chung là gìn giữ nguyên vẹn giá trị di sản, đồng thời mở ra sinh kế bền vững cho người dân.
Trong cách tiếp cận này, phát triển không còn là sự mở rộng vô hạn mà là sự lựa chọn có kiểm soát. Những công trình mới phải hài hòa với cảnh quan, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường, giữ gìn kiến trúc truyền thống. Hoạt động du lịch không chỉ nhằm thu hút du khách, mà còn là một hình thức giáo dục di sản, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng.
Có thể nói, từ “quy chế” - một văn bản tưởng chừng khô khan đã hình thành nên một hành lang pháp lý đủ vững để bảo vệ giá trị di sản, đồng thời đủ linh hoạt để thúc đẩy phát triển. Và đó chính là nền móng quan trọng để Cao nguyên đá Đồng Văn bước vào một giai đoạn mới: phát triển trong giới hạn của trách nhiệm.
Theo Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang Vương Ngọc Hà ký ban hành, định hướng xuyên suốt là đặt bảo tồn di sản ở vị trí trung tâm, mọi hoạt động phát triển phải bảo đảm không làm tổn hại đến các giá trị nổi bật toàn cầu. Đây cũng được xem là “khung dẫn” để các địa phương cụ thể hóa bằng những hành động phù hợp với thực tiễn từng vùng.
Cuộc chạy đua trước kỳ tái đánh giá UNESCO
Nếu quy chế là nền tảng, thì thực tiễn triển khai lại đang đặt ra những thách thức không nhỏ khi Cao nguyên đá Đồng Văn bước vào kỳ tái đánh giá lần thứ IV của UNESCO trong năm 2026.
Đây không đơn thuần là một thủ tục mang tính định kỳ, mà là một “kỳ sát hạch” toàn diện, nơi từng điểm di sản, từng tuyến trải nghiệm, từng cách thức quản lý đều được đặt dưới lăng kính của các chuyên gia quốc tế. Giữ được danh hiệu đã khó, giữ vững danh hiệu còn khó hơn - nhất là trong bối cảnh yêu cầu ngày càng cao về bảo tồn bền vững và sự tham gia của cộng đồng.
Những tháng đầu năm 2026 cho thấy một bức tranh vừa có chuyển động tích cực, vừa lộ rõ những điểm nghẽn. Nhiều nhiệm vụ phục vụ tái đánh giá đang được triển khai đồng loạt: từ xây dựng, nâng cấp các điểm dừng chân, bãi đỗ xe, sàn ngắm cảnh, đến chỉnh trang hệ thống biển bảng, số hóa thông tin di sản. Tuy nhiên, không ít nhiệm vụ vẫn chậm tiến độ do vướng mắc về kinh phí, thủ tục và sự phối hợp giữa các địa phương.
Ở một số nơi, hồ sơ thiết kế chưa hoàn thiện; ở nơi khác, nguồn lực đầu tư chưa được bố trí kịp thời. Có những điểm di sản quan trọng vẫn đang trong giai đoạn khảo sát, chưa thể triển khai đồng bộ. Tất cả tạo nên một áp lực không nhỏ khi mốc thời gian đoàn chuyên gia quốc tế dự kiến thẩm định đang đến gần, vào khoảng tháng 7 - 8/2026.
Nhưng chính trong áp lực ấy, những chuyển động tích cực cũng dần hiện rõ. Các tuyến trải nghiệm được rà soát, sắp xếp lại theo hướng tinh gọn và hiệu quả hơn; các điểm di sản mới được bổ sung, làm phong phú thêm câu chuyện về vùng đất đá. Hạ tầng du lịch từng bước được cải thiện, hướng tới phục vụ tốt hơn nhu cầu của du khách, đồng thời đảm bảo tiêu chí bền vững.
Cao nguyên đá Đồng Văn. Ảnh: TTXVN phát
Quan trọng hơn, nhận thức của chính quyền địa phương và người dân về giá trị của danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu ngày càng rõ nét. Không còn là câu chuyện của riêng ngành văn hóa hay du lịch, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản đang trở thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và cộng đồng.
Từ cơ sở, áp lực này được cảm nhận rất rõ. Ông Trần Đức Chung, Chủ tịch UBND xã Lũng Cú cho biết, việc triển khai các nhiệm vụ phục vụ tái đánh giá không chỉ là yêu cầu về tiến độ, mà còn là trách nhiệm giữ gìn hình ảnh của vùng đất địa đầu Tổ quốc. “Chúng tôi xác định, mỗi điểm di sản, mỗi tuyến đường không chỉ phục vụ du lịch, mà còn thể hiện cách địa phương gìn giữ giá trị của mình”, ông Chung chia sẻ.
Trong dòng chảy ấy, mỗi con đường được sửa chữa, mỗi biển chỉ dẫn được dựng lên, mỗi điểm dừng chân được hoàn thiện… đều không chỉ là những hạng mục công trình, mà là những “viên gạch” góp phần giữ gìn danh hiệu toàn cầu.
Ở thôn Lô Lô Chải, nơi những mái nhà trình tường nép mình dưới chân cột cờ Lũng Cú, ông Sình Dỉ Gai, Trưởng thôn cho rằng, danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu không phải điều gì xa xôi, mà gắn trực tiếp với đời sống của người dân. “Khách đến đông hơn thì mình có thêm thu nhập, nhưng quan trọng là phải giữ cho bản làng sạch đẹp, giữ phong tục, giữ cảnh quan. Nếu mình làm mất đi cái vốn có, thì khách cũng sẽ không quay lại”, ông Gai nói.
Giữa mênh mang đá xám, những bản làng vẫn bền bỉ sinh sống, những nếp nhà trình tường vẫn giữ hơi ấm qua mùa đông, những điệu khèn Mông vẫn ngân lên giữa chợ phiên. Danh hiệu UNESCO, suy cho cùng, không chỉ nằm ở những tầng địa chất hay cảnh quan kỳ vĩ, mà còn được nuôi dưỡng trong chính đời sống thường ngày của cộng đồng dân tộc nơi đây.
Và vì thế, hành trình giữ vững danh hiệu toàn cầu của Cao nguyên đá Đồng Văn không phải là câu chuyện của những khẩu hiệu lớn, mà bắt đầu từ những việc làm cụ thể, từ sự kiên trì trong từng bước đi nhỏ - để mỗi giá trị được gìn giữ hôm nay sẽ trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững mai sau./.
