Sống chậm giữa một bản làng xanh
Cách Hà Nội khoảng 70km, Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải (Thái Hải) nằm trên trục kết nối với Hồ Núi Cốc và vùng chè Tân Cương. Ngôi làng ẩn mình giữa những quả đồi xanh, tách khỏi tiếng xe cộ và nhịp sống gấp gáp thường thấy ở các điểm du lịch đông người.
Ấn tượng đầu tiên của du khách khi đặt chân đến Thái Hải không phải một công trình lớn hay hoạt động giải trí náo nhiệt, mà là con đường nhỏ chạy dưới những tán cây, những mái nhà sàn thấp thoáng trên sườn đồi và mặt hồ yên ả. Du khách có thể thong thả đi bộ, ngồi nghỉ bên hiên nhà hoặc lắng nghe âm thanh của gió, chim rừng và tiếng người dân trò chuyện.
Thái Hải được hình thành trên vùng đất từng có nhiều khoảng trống, đồi trọc và cây cối thưa thớt. Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải cùng những người đồng hành đã trồng cây, phục hồi cảnh quan và đưa khoảng 30 ngôi nhà sàn cổ từ vùng ATK Định Hóa về phục dựng, bảo tồn.
Sau hơn 20 năm, nơi đây trở thành cộng đồng của khoảng 50 hộ với gần 200 người thuộc các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Kinh cùng sinh sống và làm việc. Những ngôi nhà sàn không chỉ được giữ lại để tham quan mà vẫn là không gian sinh hoạt, lao động, truyền dạy văn hóa và đón khách.
Một chuyến đi ở Thái Hải vì thế không nhất thiết phải có lịch trình dày đặc. Buổi sáng, du khách có thể đi bộ quanh bản, ghé một ngôi nhà làm chè, quan sát người dân chăm sóc vườn rau hoặc tìm hiểu cách sử dụng cây thuốc. Buổi trưa là bữa cơm với những món ăn địa phương; chiều dành cho hát Then, đàn Tính hoặc nghỉ ngơi trong không gian nhà sàn.
Anh Alex Hungre, một du khách nước ngoài, cho biết điều khiến anh ấn tượng nhất là sự yên bình của làng. Không gian xanh, tiếng nói chuyện nhẹ nhàng và nhịp sinh hoạt chậm giúp anh có cảm giác được nghỉ ngơi thực sự, thay vì phải liên tục di chuyển để hoàn thành một danh sách điểm đến.
Theo anh Alex, trải nghiệm ở Thái Hải gần gũi bởi du khách không chỉ đứng ngoài quan sát. Khách có thể bước vào nhà sàn, trò chuyện với người dân, dùng bữa, nghe kể về phong tục và tham gia một số công việc thường ngày. Sự mộc mạc trong cách đón tiếp tạo cảm giác như đến thăm một gia đình hơn là sử dụng dịch vụ tại khu du lịch.
Điều đặc biệt ở Thái Hải còn nằm trong cách tổ chức đời sống cộng đồng. Người dân cùng ăn ba bữa mỗi ngày, cùng lao động và đóng góp vào quỹ chung để chăm lo các nhu cầu thiết yếu. Các khoản thu từ hoạt động du lịch được sử dụng cho sinh hoạt, học tập, khám chữa bệnh, sửa chữa nhà cửa và hỗ trợ những thành viên gặp khó khăn.
Công việc trong làng được phân chia theo khả năng của mỗi người. Người chăm sóc rừng, người trồng rau, làm chè, nấu ăn, giữ nghề truyền thống hoặc hướng dẫn khách. Người già neo đơn, người mắc bệnh hiểm nghèo và những hoàn cảnh yếu thế cũng được đón về chăm sóc như thành viên trong gia đình.
Mô hình sống “ăn chung một nồi cơm, tiêu chung một túi tiền” khiến Thái Hải khác với nhiều điểm du lịch cộng đồng được xây dựng chủ yếu để phục vụ khách. Đời sống ở đây có trước, hoạt động du lịch đến sau và phát triển dựa trên chính nếp sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng.
Vừa qua, Thái Hải là đại diện đầu tiên của Việt Nam được Tổ chức Du lịch Thế giới vinh danh trong chương trình Làng du lịch tốt nhất, đồng thời là đại diện duy nhất của Đông Nam Á trong danh sách được lựa chọn năm 2022.
Giữ nhịp sống thật trong sản phẩm du lịch
Khác với những điểm đến tái hiện văn hóa bằng các chương trình biểu diễn theo khung giờ, nhiều giá trị ở Thái Hải vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày. Người dân giao tiếp bằng tiếng Tày, mặc trang phục truyền thống trong những dịp phù hợp, duy trì hát Then, đàn Tính, lễ Lồng Tồng và Tết ăn cơm mới.
Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải cho biết, mục tiêu ban đầu khi gây dựng Thái Hải không đơn thuần là làm du lịch. Điều bà và cộng đồng mong muốn là giữ lại nhà sàn, rừng cây, tiếng nói, phong tục và tri thức bản địa của người Tày trước nguy cơ mai một.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Hải, du lịch chỉ bền vững khi bản sắc văn hóa và thiên nhiên được gìn giữ. Người dân phải là chủ thể của mọi hoạt động, trực tiếp kể câu chuyện về quê hương, hướng dẫn khách và cùng hưởng lợi từ nguồn thu. Nếu đời sống cộng đồng bị thay thế bằng những màn trình diễn phục vụ khách, điểm đến sẽ dần mất đi nét riêng.
Từ định hướng này, các ngôi nhà sàn ở Thái Hải được gắn với những hoạt động khác nhau. Có nơi giới thiệu thuốc nam, nơi chế biến chè xanh, làm bánh, nấu rượu hoặc nuôi ong; một số nhà dành cho việc truyền dạy hát Then, đàn Tính và giới thiệu những nghi lễ của người Tày.
Du khách có thể tự tay làm bánh, hái chè, tập đàn Tính, tham gia hoạt động nông nghiệp hoặc nghe người dân kể về cách dựng nhà sàn. Các trải nghiệm diễn ra với nhịp độ vừa phải, không đặt nặng việc phải hoàn thành nhiều hoạt động trong một ngày.
Bữa ăn là một phần đáng nhớ trong hành trình. Những món như khâu nhục, lợn quay, ốc xào măng chua, canh gà nấu mẻ, xôi ngũ sắc, nộm hoa chuối rừng và cá nướng than hoa được giới thiệu trong không gian nhà sàn. Câu chuyện về nguyên liệu, cách chế biến và tập quán ăn uống giúp bữa cơm trở thành một trải nghiệm văn hóa.
Bên cạnh hoạt động tìm hiểu bản làng, Thái Hải phát triển dịch vụ nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe dựa trên phương pháp truyền thống. Du khách có thể dành thời gian nghỉ ngơi, sử dụng một số dịch vụ vật lý trị liệu hoặc tìm hiểu cách người dân dùng cây thuốc bản địa.
Ông Nguyễn Chu Thu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên cho biết phát triển du lịch có thể đi cùng bảo tồn bản sắc; hoạt động du lịch tạo sinh kế, trong khi người dân ý thức rõ hơn về việc giữ môi trường, lễ hội, hát Then, đàn Tính và những giá trị tạo nên linh hồn của điểm đến.
Theo ông Nguyễn Chu Thu, giá trị của du lịch cộng đồng không chỉ được đo bằng số khách hay doanh thu, điều quan trọng là cộng đồng có thực sự tham gia, được hưởng lợi và tiếp tục duy trì văn hóa trong đời sống hay không. Đây cũng là yếu tố giúp một điểm đến giữ sức hấp dẫn lâu dài, thay vì phát triển theo phong trào.
Thái Hải đón bình quân khoảng 40.000 - 50.000 lượt khách mỗi năm. Điểm đến từng nhận Giải thưởng Du lịch bền vững ASEAN, Giải thưởng Du lịch cộng đồng ASEAN và chứng nhận OCOP 5 sao quốc gia cho sản phẩm du lịch văn hóa Tày. Mô hình được đánh giá dựa trên khả năng kết hợp bảo tồn văn hóa, cảnh quan và sinh kế cộng đồng.
Dù đã được biết đến rộng rãi, trải nghiệm đặc trưng ở Thái Hải vẫn là sự nhẹ nhàng. Du khách không cần cố gắng “check-in” thật nhiều mà có thể dành thời gian ngồi bên hiên nhà, uống chén trà, nghe một làn điệu Then hoặc quan sát nhịp lao động của người dân.
Sự hấp dẫn của ngôi làng vì thế không chỉ nằm ở danh hiệu quốc tế hay những ngôi nhà sàn cổ. Điều níu chân du khách là cảm giác được sống chậm trong một cộng đồng vẫn giữ được sự gắn kết, nơi du lịch hiện diện vừa đủ để tạo sinh kế nhưng không làm xáo trộn nhịp sống vốn có.
