Trải qua hơn một thế kỷ với nhiều thăng trầm, nghề dệt choàng vẫn tồn tại và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Giờ đây, chính quyền và người dân Long Khánh đang nỗ lực gìn giữ "hồn cốt" di sản, gắn sản xuất với du lịch cộng đồng để nghề truyền thống phát triển bền vững.
Giữ hồn di sản nơi xã đảo
Các cụ cao niên ở xã Long Khánh kể lại rằng, tại vùng đất cù lao này, vào những năm đầu thế kỷ XX hình thành và phát triển nghề thủ công truyền thống nổi tiếng là trồng dâu, nuôi tằm và dệt lụa. Khi vải công nghiệp xuất hiện với ưu thế giá rẻ và mẫu mã đa dạng, nghề dệt lụa dần thu hẹp; người dân địa phương đã linh hoạt chuyển hướng sang dệt choàng để thích ứng với nhu cầu đời sống. Người có công lớn trong việc hình thành, phát triển nghề dệt choàng ở xã Long Khánh là ông Nguyễn Văn Đúng và bà Lê Thị Muội.
Qua hơn 100 năm, chiếc khăn rằn với hai gam màu truyền thống đen - trắng hoặc nâu - trắng đan chéo tạo thành những ô vuông bình dị đã trở thành vật bất ly thân của cư dân miền sông nước, dùng để choàng cổ, quấn đầu, lau mồ hôi, thắt lưng hay làm võng cho trẻ em... Đặc biệt, khăn dệt tại Long Khánh có đặc tính dùng càng lâu vải càng mềm mịn và thấm hút mồ hôi tốt. Với những giá trị lịch sử, văn hóa, năm 2023, nghề dệt choàng xã Long Khánh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm tự hào, tiếp thêm động lực để những người thợ gắn bó cả đời với khung cửi tiếp tục giữ lửa nghề.
Người dân xã Long Khánh giới thiệu nghề dệt choàng thủ công truyền thống.
Ông Dương Văn Lực có thâm niên hơn 40 năm gắn bó với nghề dệt choàng, đến nay vẫn thực hiện công đoạn mắc cửi theo phương pháp thủ công truyền thống. Theo ông Lực, để hoàn thiện một chiếc khăn choàng phải trải qua nhiều công đoạn công phu như xả chỉ, nhuộm chỉ, hồ chỉ, mắc khung cửi và dệt. Trong đó, mắc cửi là khâu kỹ thuật đòi hỏi sự chính xác và kiên nhẫn cao. Làm việc từ sáng sớm đến chiều tối, vợ chồng ông Lực có thể kiếm được khoảng 500.000 - 600.000 đồng, nhờ đó nuôi dạy các con trưởng thành.
Chia sẻ về niềm tự hào với nghề truyền thống, ông Dương Văn Lực bày tỏ, nghề dệt choàng đã nuôi sống gia đình ông suốt mấy chục năm qua. Từ khi nghề được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và có nhiều đoàn khách trong, ngoài tỉnh đến tham quan, bà con làm nghề ai nấy đều phấn khởi. Tuổi ông ngày một cao nên điều mong muốn nhất là truyền dạy lại toàn bộ kỹ thuật mắc cửi cho con cháu để nghề truyền thống của quê hương không bị mai một.
Nghề dệt choàng giúp giải quyết việc làm cho nhiều lao động ở xã đảo Long Khánh, tỉnh Đồng Tháp.
Cũng ở ấp Long Tả, bà Phạm Thị Niêm đã có gần 40 năm gắn bó bên khung cửi. Với bà, công việc dệt choàng không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định mà còn là niềm đam mê với nghề truyền thống của quê hương. Bà Niêm tâm sự, làm nghề dệt ngay tại nhà giúp phụ nữ địa phương tránh được cảnh nắng mưa vất vả ngoài đồng ruộng, lại thuận tiện quán xuyến việc gia đình. "Nghề này như đã ăn sâu vào máu thịt, ngày nào không làm là cảm thấy trống trải, buồn lắm. Có khi vô tình thấy mọi người trân trọng quấn trên cổ chiếc khăn rằn do chính tay mình dệt nên, tôi thấy tự hào và hạnh phúc vô cùng", bà Niêm bộc bạch.
Theo UBND xã Long Khánh, làng nghề dệt choàng hiện có 62 hộ tham gia sản xuất với 152 khung dệt, giải quyết việc làm thường xuyên cho hơn 300 lao động tại chỗ với mức thu nhập bình quân từ 200.000 - 250.000 đồng/người/ngày. Mỗi năm, làng nghề cung ứng ra thị trường hàng triệu chiếc khăn choàng các loại. Từ bước ngoặt có điện lưới quốc gia năm 1998, người đã mạnh dạn đầu tư khung dệt chạy bằng mô-tơ điện, cơ giới hóa hơn 80% các công đoạn sản xuất nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Dù vậy, nhiều hộ dân vẫn giữ lại những khung dệt gỗ thủ công truyền thống như một cách lưu giữ ký ức nghề và phục vụ du khách tham quan, trải nghiệm.
Gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch
Đứng trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường hiện đại, người dân làng nghề dệt choàng Long Khánh không ngừng đổi mới tư duy, thổi làn gió sáng tạo vào từng sản phẩm truyền thống. Nếu như trước đây khăn rằn chỉ quanh quẩn với hai màu đen, nâu đơn điệu thì nay đã được phối hàng chục gam màu tươi sáng, bắt mắt, chất liệu chỉ tơ mềm mại và bền màu hơn. Trên nền vải khăn rằn đặc trưng, những người thợ còn khéo léo thêu thêm các biểu tượng văn hóa của vùng Đất Sen hồng như hoa sen, sếu đầu đỏ… theo đơn đặt hàng.
Đặc biệt, từ chất liệu vải choàng truyền thống, nhiều cơ sở đã thiết kế, cắt may thành đa dạng các dòng sản phẩm thời trang và quà lưu niệm mang tính ứng dụng cao như áo dài, áo sơ mi, ba lô, túi xách, nón, cà vạt…. Cũng nhờ bắt nhịp thị hiếu người tiêu dùng, sản phẩm của Hợp tác xã dệt choàng Long Khánh (thành lập năm 2015) cùng các cơ sở trong xã Long Khánh hiện tiêu thụ mạnh tại Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và xuất khẩu sang Campuchia.
Anh Trần Quốc Tuấn, chủ một cơ sở dệt choàng tại ấp Long Tả cho biết, tiếp nối nghề truyền thống từ đời ông nội, gia đình anh luôn chú trọng đa dạng hóa mẫu mã để đáp ứng nhu cầu khách hàng. Hiện, cơ sở của anh tạo việc làm ổn định cho khoảng 10 lao động địa phương với mức thu nhập 200.000 - 250.000 đồng/ngày.
Bên cạnh việc sản xuất, cơ sở của anh Tuấn còn mở cửa đón khách du lịch đến tham quan, tìm hiểu về nghề dệt choàng truyền thống của quê hương. Trung bình mỗi tháng, cơ sở này đón khoảng 200 - 300 lượt khách trong nước và khách quốc tế. "Việc kết hợp làm nghề với đón khách tham quan giúp hình ảnh làng nghề dệt choàng Long Khánh lan tỏa rộng rãi hơn. Khi đầu ra ổn định và giá trị sản phẩm được nâng lên, người thợ có thu nhập khá ngay tại quê nhà, không phải ly hương đi làm ăn xa", anh Tuấn chia sẻ.
Nhằm phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia một cách bài bản, chính quyền xã Long Khánh đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Địa phương đặc biệt chú trọng đầu tư hạ tầng và chỉnh trang không gian làng nghề thông qua việc xây dựng Nhà trưng bày làng nghề, cầu tàu, cổng chào, đồng thời vận động nhân dân giữ gìn cảnh quan môi trường xanh - sạch - đẹp. Song song đó, xã đẩy mạnh gắn kết bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến Long Khánh được trải nghiệm trực tiếp các công đoạn nhuộm chỉ, quay tơ, mắc cửi, dệt tay tại chỗ, tham gia các hoạt động du lịch sinh thái, tham quan vườn cây ăn quả, tắm cồn và tìm hiểu các di tích lịch sử - văn hóa như Đình Long Khánh, Long Khương Miếu…
Bên cạnh những kết quả tích cực, Phó Chủ tịch UBND xã Long Khánh Đỗ Duy Phương cũng thẳng thắn nhìn nhận, làng nghề hiện vẫn đối mặt với một số hạn chế như: quy mô sản xuất phần lớn còn nhỏ lẻ, sản phẩm lưu niệm chưa thật sự phong phú và thời gian lưu trú của du khách tại địa phương chưa cao. Thời gian tới, xã mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của tỉnh về nguồn vốn vay ưu đãi để các hộ dân mở rộng nhà xưởng, đổi mới trang thiết bị; đồng thời, đầu tư hoàn thiện hạ tầng giao thông và tăng cường kết nối làng nghề vào các tour, tuyến du lịch trọng điểm trong và ngoài tỉnh.
Từ những sợi chỉ mộc mạc trên khung cửi năm xưa, nghề dệt choàng Long Khánh hôm nay đang viết tiếp câu chuyện sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa. Sự chung sức đồng lòng của chính quyền và những người thợ tâm huyết đang từng bước biến giá trị truyền thống thành động lực phát triển kinh tế - du lịch nơi xã đảo giữa dòng sông Tiền.
