Không chỉ giới thiệu các giá trị truyền thống, phiên chợ còn tạo không gian để du khách trực tiếp tìm hiểu đời sống, nghề thủ công và nét hiếu khách của đồng bào Cơ Tu.
Đánh thức bản sắc qua những trải nghiệm nguyên bản
Giữa không gian núi rừng xanh mát của Tà Lang - Giàn Bí, “Phiên chợ Cơ Tu - Hương sắc núi rừng” mở ra một cách khám phá Đà Nẵng gần gũi và sâu sắc hơn. Thay vì chỉ tham quan, ngắm cảnh, du khách được khuyến khích dừng chân, tương tác trực tiếp với người dân bản địa. Một cuộc gặp gỡ có thể bắt đầu bên khung dệt thổ cẩm, nơi du khách tìm hiểu cách những sợi chỉ đan cài, tạo nên các hoa văn truyền thống tinh xảo.
Tại không gian nghề thủ công với các hoạt động dệt thổ cẩm, đan lát và điêu khắc gỗ, du khách không chỉ quan sát nghệ nhân thao tác mà còn được hướng dẫn tự tay trải nghiệm. Việc trực tiếp cầm nan tre, chọn sợi dệt hay tìm hiểu cách xử lý vật liệu giúp người tham gia cảm nhận sự khéo léo, tỉ mỉ và kiên nhẫn của người thợ. Những câu chuyện về ý nghĩa hoa văn, công dụng của vật dụng đan lát hay hành trình học nghề của người dân cũng giúp du khách hiểu hơn về giá trị văn hóa ẩn sau mỗi sản phẩm.
Nhờ đó, mỗi tấm thổ cẩm hay món đồ thủ công được lựa chọn mang về không chỉ là vật lưu niệm mà còn gắn với câu chuyện và bàn tay của người làm ra sản phẩm.
Cùng với nghề thủ công, không gian ẩm thực mang chủ đề “Vị của núi - Hương của rừng - Tình người bản địa” cũng thu hút đông đảo người tham gia. Tại đây, du khách vừa được thưởng thức các món ăn truyền thống của đồng bào Cơ Tu vừa có cơ hội trực tiếp tham gia vào các công đoạn chế biến như giã gạo, gói và nấu bánh sừng trâu. Qua từng thao tác dưới sự hướng dẫn tận tình của người dân địa phương, du khách hiểu thêm về sự công phu trong khâu chuẩn bị cũng như nét tinh tế trong văn hóa ẩm thực vùng cao.
Các gian hàng trưng bày nông sản, sản phẩm OCOP và đặc sản phường Hải Vân trở thành điểm dừng chân của nhiều du khách. Hoạt động giới thiệu, mua bán sản vật ngay tại phiên chợ không chỉ giúp quảng bá sản phẩm địa phương mà còn mở rộng cơ hội tiêu thụ, tạo thêm thu nhập cho người dân, góp phần gắn hoạt động du lịch với sinh kế cộng đồng.
Không khí phiên chợ thêm sôi động với các hoạt động văn hóa, nghệ thuật đặc sắc. Du khách được thưởng thức những làn điệu nói lý, hát lý mộc mạc, âm thanh của nhạc cụ truyền thống và điệu múa tung tung da dá (tung tung za zá) giàu sức sống. Đặc biệt, chương trình giao lưu “Thanh âm núi rừng - Giao hòa bản sắc” tạo cơ hội để du khách cùng hòa nhịp với người dân, xóa nhòa khoảng cách giữa người biểu diễn và khán giả, qua đó tăng cường sự giao lưu, gắn kết.
Đằng sau sức hút của phiên chợ là nỗ lực bền bỉ của cộng đồng địa phương và chính quyền các cấp trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.
Chia sẻ về hành trình gắn bó với văn hóa dân tộc, nghệ nhân Hồ Thị Minh Tâm cho biết, chị đến với các làn điệu dân ca và nghề thủ công truyền thống như một cơ duyên với mong muốn góp phần khôi phục bản sắc quê hương. Theo chị, việc học hát lý hay đan lát đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ, phải lắng nghe và học hỏi từng câu hát, từng kỹ thuật từ các bậc tiền bối. Dù gặp không ít khó khăn, chị cùng những người tâm huyết trong cộng đồng vẫn nỗ lực duy trì và truyền dạy cho thế hệ trẻ.
Nhờ sự quan tâm của Nhà nước và chính quyền địa phương trong định hướng phát triển du lịch gắn với văn hóa cộng đồng, đời sống gia đình chị Tâm đã ổn định hơn trước. Những khúc hát ca ngợi Đảng, quê hương đổi mới hòa cùng vũ điệu tung tung da dá không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn trở thành cầu nối đưa văn hóa Cơ Tu đến gần hơn với du khách.
Cùng gia đình đi du lịch Việt Nam, trực tiếp tham gia trải nghiệm Phiên chợ, ông Einoras, du khách đến từ Cộng hòa Litva bày tỏ sự ấn tượng sâu sắc trước vẻ đẹp thiên nhiên và lòng mến khách của người dân Đà Nẵng. Thông qua việc tự tay trải nghiệm và giao lưu cùng bà con, ông có cơ hội hiểu rõ hơn những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Cơ Tu cũng như cảm nhận chân thực nhịp sống bình dị, ấm áp của con người nơi đây.
Gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế bền vững
Tổ dân phố Tà Lang - Giàn Bí hiện có 286 hộ gia đình với 984 nhân khẩu, 100% là đồng bào Cơ Tu. Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng giữ vai trò đặc biệt thiết yếu. Hướng đi này không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc mà còn mang lại những chuyển biến tích cực về kinh tế, giúp đời sống vật chất và tinh thần của bà con ngày càng khởi sắc, ổn định.
Chủ tịch UBND phường Hải Vân Nguyễn Thúc Dũng cho biết, phường rất quan tâm kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế - xã hội với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Thời gian qua, phường Hải Vân đã triển khai đồng bộ nhiều chủ trương thiết thực như đầu tư hạ tầng Trung tâm Du lịch văn hóa cộng đồng; tổ chức các lớp truyền dạy nghề đan lát, tạc tượng, dệt vải nhằm tạo sinh kế tại chỗ; hỗ trợ người dân tham gia thị trường lao động nước ngoài; đồng thời đẩy mạnh quảng bá, đưa nông đặc sản và sản phẩm OCOP của bà con tiếp cận gần hơn với du khách thông qua các phiên chợ.
Đặc biệt, sự ra đời của Hợp tác xã du lịch sinh thái cộng đồng cùng các câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dựa trên tinh thần tự nguyện đóng góp vốn của chính đồng bào Cơ Tu tại Tà Lang - Giàn Bí được xem là minh chứng rõ nét cho ý chí đồng lòng, khát vọng vươn lên làm giàu chính đáng ngay trên mảnh đất quê hương. Nhân dịp Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, lãnh đạo phường Hải Vân bày tỏ niềm tin bà con tiếp tục phát huy tinh thần đoàn kết, trân trọng, gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống quý báu của dân tộc cho các thế hệ mai sau.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Thu Hiền nhận định, phiên chợ không đơn thuần là hoạt động giao thương mà thực sự là không gian kết nối, lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp của đồng bào Cơ Tu. Từ những điệu múa tung tung da dá, âm vang nhạc cụ truyền thống đến nghề dệt thổ cẩm và hương vị ẩm thực núi rừng, sự kiện đã tái hiện một bức tranh văn hóa Cơ Tu sinh động, giàu màu sắc. Điều này góp phần thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, từng bước xây dựng Tà Lang - Giàn Bí trở thành điểm đến du lịch cộng đồng giàu bản sắc, quảng bá hiệu quả hình ảnh quê hương Hải Vân đến với du khách trong nước và quốc tế.
Tên tự gọi: Cơ Tu.
Tên gọi khác: Ca Tu, Ka Tu.
Dân số: 61.588 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á), gần gũi với tiếng Tà Ôi, Bru - Vân Kiều. Chữ viết ra đời từ thời kỳ trước năm 1975, trên cơ sở dùng chữ La-tinh để phiên âm, nhưng nay ít người sử dụng.
Lịch sử: Người Cơ Tu cư trú lâu đời ở miền núi tây bắc tỉnh Quảng Nam, tây nam tỉnh Thừa Thiên Huế, liền khoảnh với địa bàn phân bố tộc Cơ Tu bên Lào. Họ thuộc số cư dân cư trú lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên.
Hoạt động sản xuất: Làm rẫy là chính, canh tác theo lối phát cây bằng rìu và dao quắm, rồi đốt, sau đó dùng gậy chọc lỗ để tra hạt giống, làm cỏ bằng cái nạo có lưỡi sắt uốn cong, tuốt lúa bằng tay. Rẫy đa canh, xen canh và cứ sau vài vụ lại bỏ hoá một thời gian dài trước khi canh tác tiếp. Mỗi năm chỉ gieo trồng một vụ.
Vật nuôi chủ yếu là trâu, lợn, chó, gà. Song, nguồn thực phẩm hàng ngày chủ yếu do hái lượm, săn bắn và đánh bắt cá đưa lại. Nghề thủ công chỉ có dệt vải và làm gốm (đồ đất nung) ở một số nơi phía giáp biên giới Việt - Lào; riêng đan lát phát triển rộng khắp. Kinh tế hàng hoá hạn hẹp, hình thức trao đổi vật đến nay vẫn thông dụng.
Phương tiện vận chuyển: Gùi đeo sau lưng nhờ đôi quai quàng vào hai vai. Có loại gùi đan dày, gùi đan thưa, với các cỡ thích hợp với người dùng. Ðàn ông có riêng loại gùi ba ngăn (gùi cánh dơi).
Ăn: Người Cơ Tu thường ngày ăn cơm tẻ, ngày lễ hội có thêm cơm nếp. Ăn bốc là tập quán cổ truyền. Họ thích các món nướng, ướp và ủ trong ống tre, uống nước lã (nay nhiều người đã dùng nước chín), rượu mía, rượu tà-vạk (chế từ một loại cây rừng, họ dừa) và rượu làm từ gạo, sắn v.v... Họ hút thuốc lá bằng tẩu.
Mặc: Người Cơ Tu ưa chuộng nhất bộ y phục bằng vải dệt nền đen có hoa văn bằng chì, thứ đến hoa văn bằng cườm trắng. Ðàn ông quấn khố, thường ở trần. Ðàn bà mặc váy ống. Nếu váy dài thì che từ ngực trở xuống, nếu váy ngắn thì thân trên mặc áo không ống tay; ngày lễ hội có thêm thắt lưng nền trắng mộc. Loại vải tấm lớn dùng để choàng, quấn và đắp.
Ở: Người Cơ Tu sống tập trung ở các huyện Hiên, Giằng (tỉnh Quảng Nam) và các huyện Phú Lộc, A Lưới (Thừa Thiên Huế). Họ ở nhà sàn, mái uốn khum ở hai hồi tựa dáng mai rùa. Ðầu đốc nhà thường nhô lên một đoạn khau cút đơn giản. Trước kia trong nhà có nhiều cặp vợ chồng và con gái cùng sinh sống, thường là các gia đình của những anh em trai với nhau. Toàn bộ nhà ở trong làng dựng thành một vòng, quây quanh khoảng trống ở giữa. Mỗi làng có ngôi nhà chung gọi là Gươl, cao lớn và đẹp nhất. Ðó là nơi hội họp và sinh hoạt công cộng.
Quan hệ xã hội: Quan hệ cộng đồng dân làng khá chặt chẽ. Làng là một đơn vị dân cư trên một địa vực nhất định và riêng biệt, tự quản dựa vào tập tục, đứng đầu là ông "già làng" được nể trọng. Sự phân hoá xã hội chưa sâu sắc. Gia tài được xác định bằng chiêng ché, trâu, đồ đeo trang sức, vải.
Cưới xin: Nhà trai phải tốn của cải nộp cho nhà gái và tổ chức cưới. Việc lấy vợ phải trải qua các bước nghi thức: Hỏi, đính hôn, lễ cưới và sau này, khi đã khá giả thường tổ chức thêm lễ cưới lần nữa. Phổ biến hình thức con trai cô lấy con gái cậu, vợ goá lấy anh hoặc em chồng quá cố. Quan hệ hôn nhân một chiều: Nếu nhà A đã gả con gái cho nhà B thì nhà B không được gả con gái cho nhà A. Trước kia những người giàu thích tổ chức "cướp vợ".
Sinh đẻ: Người phụ nữ đẻ trong chòi dựng sau nhà hoặc đẻ ngay cạnh bếp lửa trong nhà, có vài phụ nữ giúp. Cái nhau bỏ vào vỏ bầu hoặc gói bằng vải, lá chuối chôn ở phía sau nhà. Sau 3 - 4 ngày hoặc một tuần sản phụ có thể đi làm. Qua vài ba tháng mới đặt tên cho đứa bé.
Ma chay: Quan tài độc mộc bằng loại gỗ tốt được chôn kín hoặc không lấp đất. Nhà khá giả thì quàn tử thi dài ngày hơn, đám ma có mổ trâu, nhà mồ làm bằng gỗ đẹp, cầu kỳ, có nhiều hình trang trí đẽo tạc và vẽ. Người Cờ Tu có tục "dồn mồ". Sau ít năm mai táng, khi tang gia đã chuẩn bị đủ điều kiện kinh tế, phải tập trung hài cốt của tang gia trong làng cùng tiến hành một ngày.
Thờ cúng: Trong đời sống cá nhân, gia đình và của làng, có rất nhiều lễ cúng gắn với sản xuất, sức khoẻ... Lễ cúng nhỏ chỉ cần tế bằng gà, thậm chí dùng trứng gà; lớn hơn thì dùng lợn; cao hơn nữa là dùng trâu; xưa kia cao nhất dùng máu người. Theo người Cờ Tu, đối với các siêu nhiên, máu con vật hiến sinh quan trọng đặc biệt. Làng có thể có vật "thiêng" (thường là hòn đá) được cất giữ ở ngôi nhà chung, như một thứ bùa. Một số cá nhân cũng có loại bùa này.
Lễ tết: Lớn hơn cả là lễ đâm trâu (của làng cũng như của từng nhà), lễ "dồn mồ". Ăn tết theo làng, vào khoảng Tháng Giêng, Tháng Hai dương lịch, sau mùa tuốt lúa, trước hết có các nghi lễ cúng quải tại nhà và nhà công cộng. Tết cũng là dịp ăn uống và đón tiếp khách vui vẻ. Nay nhiều nơi tổ chức Tết vào dịp tết Nguyên đán.
Lịch: Người Cơ Tu tính ngày trong tháng theo chu kỳ thay đổi hình dạng của mặt trăng. Căn cứ vào đó để họ đặt tên cho từng ngày. Cho nên, có những ngày cùng một tên gọi. Theo kinh nghiệm và quan niệm dân gian, có ngày trồng sắn, khoai sẽ nhiều củ; có ngày trồng cà, ớt sẽ sai quả; có ngày nên dựng nhà, cưới hỏi...
Văn nghệ: Người Cơ Tu có nhiều truyện cổ kể về sự tích, về xã hội con người, về sự phát sinh các dòng họ... Trong lễ hội thường trình diễn múa tập thể: nữ múa Dạ dạ, nam múa Ting tung. Nhạc cụ thường thấy là bộ chiêng 3 chiếc, cồng 1 chiếc, trống, sáo, đàn, nhị. Phụ nữ tài nghệ trong việc dệt các đồ án hoa văn bằng sợi màu trang trí với các hoạ tiết hình học phân bố và kết hợp khéo léo, chì và cườm trên vải. Nam giỏi trong điêu khắc trang trí ở nhà mồ, nhà công cộng, với những hình đầu trâu, chim, rắn, thú rừng, gà... cũng như trong việc vẽ hoa văn trang trí trên cây cột buộc con trâu tế. Người Cờ Tu có những điệu hát riêng của mình.
Theo cema.gov.vn
