Lai Châu có điều kiện tự nhiên phù hợp để phát triển sâm Lai Châu, tập trung ở các khu vực núi cao, khí hậu mát mẻ và hệ sinh thái rừng đa dạng. Sâm phân bố tự nhiên ở độ cao khoảng 1.400-2.200m so với mực nước biển.
Theo các kết quả nghiên cứu được dẫn trong tài liệu, sâm Lai Châu có 52 loại saponin, trong đó hàm lượng Majonoside R2 cao. Đây là cơ sở quan trọng để nghiên cứu, phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị. Tuy nhiên, để phát huy giá trị của cây sâm, việc mở rộng diện tích trồng phải đi đôi với kiểm soát chất lượng, xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển công nghệ chế biến và hình thành thị trường tiêu thụ ổn định.
Phát triển vùng nguyên liệu gắn với khoa học, công nghệ
Thực hiện Quyết định số 611/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, Tỉnh ủy Lai Châu đã ban hành Nghị quyết số 17 về phát triển sâm Lai Châu giai đoạn 2024-2030, tầm nhìn đến năm 2035.
Tỉnh xác định khoảng 30.000 ha có điều kiện phù hợp để phát triển sâm Lai Châu; đồng thời triển khai cấp mã số cơ sở trồng. Theo tài liệu, đến nay tỉnh đã cấp 120 mã số cơ sở trồng với gần 6 triệu cây. Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, tỉnh xác định liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân là một trong những giải pháp quan trọng trong quá trình phát triển sâm Lai Châu.
Theo Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Quang Trung, địa phương tiếp tục tạo điều kiện để các nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư nghiên cứu, hợp tác; đồng thời hoàn thiện cơ chế, chính sách, thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân trong quá trình phát triển sâm Lai Châu.
Định hướng này đặt ra yêu cầu phát triển sâm Lai Châu theo chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung tăng diện tích. Trong số đó, giống, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, tuổi thu hoạch, sơ chế, chế biến và tiêu thụ cần được kiểm soát đồng bộ.
Các nhà khoa học cho rằng khoa học và công nghệ phải được đặt ở vị trí quan trọng trong quá trình phát triển cây sâm. PGS.TS Phạm Xuân Đà (Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh yêu cầu chuẩn hóa từ giống sâm, tiêu chuẩn chất lượng, xác định tuổi sâm đến quy trình canh tác.
Sâm Lai Châu có hàm lượng saponin MR2 cao, rất tốt làm dược liệu. Ảnh: Nguyễn Oanh/TTXVN
Theo PGS.TS Phạm Xuân Đà, nếu chỉ tập trung bán củ tươi, giá trị gia tăng của sản phẩm sẽ hạn chế và thị trường có thể đối mặt nguy cơ bão hòa khi diện tích tăng. Do đó, cần đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển các sản phẩm như hồng sâm, hắc sâm, chiết tách các hoạt chất để sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, sản phẩm hỗ trợ điều trị và dược phẩm. Đây cũng là hướng giúp nâng cao giá trị của cây sâm trong chuỗi sản xuất. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào thị trường nguyên liệu, các sản phẩm sau chế biến có thể tạo thêm giá trị gia tăng, mở rộng thị trường và nâng cao khả năng cạnh tranh.
Tuy nhiên, để phát triển sản xuất quy mô lớn, Lai Châu còn phải giải quyết nhiều vấn đề, trong đó có nguồn giống, vốn đầu tư, kỹ thuật canh tác và hạ tầng phục vụ sản xuất. Tại các xã vùng cao, biên giới, người dân có nhu cầu tham gia phát triển Sâm Lai Châu nhưng khả năng đầu tư còn hạn chế. Chi phí đầu tư ban đầu lớn, trong khi thời gian chăm sóc để cây đạt giá trị thương phẩm kéo dài, đòi hỏi người trồng phải có nguồn vốn và kỹ thuật phù hợp.
Ông Tẩn Sài Sông, Giám đốc Hợp tác xã Dược liệu Lai Châu (xã Sì Lờ Lầu) cho biết, nguồn vốn của người dân còn hạn chế. Bà con mong muốn được các nhà khoa học hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc; đồng thời tăng cường liên kết giữa người dân, doanh nghiệp và nhà khoa học để sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường và nâng cao sức cạnh tranh.
Đây là vấn đề đặt ra không chỉ đối với người trồng mà với toàn bộ chuỗi sản xuất. Nếu thiếu liên kết, người dân khó chủ động về kỹ thuật và đầu ra; doanh nghiệp khó xây dựng vùng nguyên liệu ổn định; kết quả nghiên cứu khoa học khó chuyển thành sản phẩm hàng hóa. Việc hình thành các vùng sản xuất tập trung, có quy trình kỹ thuật thống nhất và liên kết tiêu thụ là yêu cầu cần được quan tâm trong quá trình mở rộng diện tích sâm Lai Châu.
Đẩy mạnh chế biến sâu, hình thành chuỗi giá trị
Cùng với xây dựng vùng nguyên liệu, thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến được xem là một trong những khâu quan trọng để nâng cao giá trị sâm Lai Châu.
Những năm gần đây, một số doanh nghiệp đã tìm đến Lai Châu để khảo sát, đầu tư phát triển vùng dược liệu. Một hướng được quan tâm là kết hợp trồng dược liệu dưới tán rừng với phát triển du lịch sinh thái, qua đó khai thác giá trị kinh tế của rừng nhưng vẫn gắn với yêu cầu bảo vệ rừng.
Ông Lê Văn Chiều, Công ty TNHH Trí Đức LC cho biết, doanh nghiệp dự kiến phát triển khoảng 500 ha vùng trồng ngoài rừng và 700 ha dược liệu dưới tán rừng gắn với du lịch sinh thái. Doanh nghiệp sẽ lựa chọn vùng trồng phù hợp, hỗ trợ kỹ thuật, đầu tư nhà máy sơ chế, chế biến và bao tiêu sản phẩm dược liệu cho người dân trên địa bàn tỉnh.
Mô hình liên kết này nếu được triển khai hiệu quả sẽ góp phần giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: tạo vùng nguyên liệu cho doanh nghiệp, cung cấp đầu ra cho người dân, tạo việc làm tại địa phương và tăng giá trị kinh tế của rừng. Đối với các địa bàn biên giới, phát triển cây dược liệu còn có ý nghĩa trong tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân. Khi người dân có thu nhập ổn định từ sản xuất, việc tham gia bảo vệ rừng và duy trì vùng nguyên liệu cũng có thêm động lực.
Tuy nhiên, việc phát triển diện tích cần được thực hiện có kiểm soát. Đặc thù của sâm Lai Châu là cây trồng có yêu cầu cao về điều kiện sinh thái, kỹ thuật chăm sóc và thời gian sinh trưởng. Vì vậy, mở rộng diện tích nhưng không bảo đảm chất lượng giống, điều kiện trồng và quy trình kỹ thuật có thể ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu và hiệu quả đầu tư.
Bên cạnh đó, việc xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng cần được triển khai đồng bộ. Đây là những yếu tố quan trọng để tạo niềm tin đối với người tiêu dùng và nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.
Theo định hướng phát triển của tỉnh, sâm Lai Châu không chỉ được xác định là cây dược liệu có giá trị mà còn là một trong những sản phẩm có khả năng góp phần phát triển kinh tế xanh, gắn sản xuất với bảo vệ rừng và tạo sinh kế cho người dân vùng cao.
Để đạt mục tiêu này, sự tham gia của doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng. Doanh nghiệp không chỉ đầu tư vùng nguyên liệu mà cần tham gia sâu hơn vào khâu chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Ngược lại, người dân cần được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và được tham gia vào chuỗi liên kết với quyền lợi rõ ràng. Nhà khoa học có vai trò hoàn thiện quy trình kỹ thuật, đánh giá chất lượng nguyên liệu, nghiên cứu hoạt chất và công nghệ chế biến. Nhà nước tạo hành lang pháp lý, chính sách hỗ trợ, hạ tầng và môi trường thuận lợi để các thành phần kinh tế cùng tham gia.
Liên kết “bốn nhà” không chỉ là sự phối hợp giữa các chủ thể mà cần trở thành chuỗi liên kết thực chất; trong đó mỗi bên có trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ cụ thể. Khi vùng nguyên liệu được kiểm soát bằng tiêu chuẩn, sản phẩm được chế biến bằng công nghệ phù hợp và đầu ra được gắn với thị trường, giá trị của sâm Lai Châu sẽ được nâng lên. Đây cũng là cơ sở để cây sâm phát triển theo hướng hàng hóa, thay vì chủ yếu tiêu thụ nguyên liệu thô.
Có thể thấy rằng, việc kết nối chặt chẽ Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân là giải pháp quan trọng để vừa mở rộng vùng nguyên liệu, vừa kiểm soát chất lượng, nâng cao giá trị sản phẩm và tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao, biên giới Lai Châu.
