Không gian văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Hoa ở khu vực Chợ Lớn là một trong những “kho báu” giàu tiềm năng, tạo động lực cho sự phát triển kinh tế đô thị ở TP Hồ Chí Minh.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực then chốt cho sự phát triển nhanh, bền vững, hiện đại trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng văn hóa “hiện đại”, lấy người dân làm trung tâm, gắn kết chặt chẽ với kinh tế, chính trị và bảo đảm quốc phòng - an ninh.
Tiềm năng lớn để phát triển du lịch văn hóa
Nhiều năm qua, Đảng bộ, chính quyền TP Hồ Chí Minh đã thực hiện nhiều chương trình, giải pháp nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc gắn với đời sống tinh thần của bà con người Hoa thông qua các Lễ hội truyền thống, không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần của bà con mà còn tạo điểm nhấn thu hút du khách.
Theo UBND phường Chợ Lớn, địa bàn phường hiện có hơn 81.500 nhân khẩu, trong đó gần 25.000 người thuộc các dân tộc thiểu số, chủ yếu là cộng đồng người Hoa. Khu vực này sở hữu hệ thống 38 cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng, bao gồm 11 hội quán người Hoa.
Các hội quán người Hoa vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là trung tâm kết nối xã hội, lưu giữ ký ức văn hóa và thể hiện bản sắc tộc người. Đáng chú ý, hiện phường Chợ Lớn có 7 hội quán được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia và 1 hội quán cấp thành phố đang được bảo tồn theo quy định. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa vật thể quý giá, góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của Chợ Lớn.
Song song đó, đời sống văn hóa phi vật thể tại đây cũng rất phong phú, với các lễ hội truyền thống, hoạt động nghệ thuật dân gian, phong trào văn hóa - văn nghệ quần chúng phát triển mạnh. Những sự kiện như Lễ hội Nguyên Tiêu hay các lễ hội tín ngưỡng khác không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần của người dân mà còn tạo điểm nhấn thu hút du khách.
Ông Dương Rạch Sanh, người có nhiều năm sưu tầm kỷ vật của cộng đồng người Hoa cho rằng, những năm gần đây, công tác bảo tồn văn hóa đã được các ban, nghành Thành phố quan tâm rõ rệt, các hoạt động lễ hội được tổ chức bài bản hơn, góp phần lan tỏa giá trị truyền thống và tạo cơ hội để thế hệ trẻ người Hoa tiếp cận, kế thừa di sản.
Tại Lễ hội Nguyên Tiêu năm 2026, sự xuất hiện của loại hình “Anh ca vũ”, đây là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc trưng của người Triều Châu. Việc đưa loại hình này ra không gian đường phố không chỉ làm sống động cho lễ hội mà còn giúp cộng đồng hiểu sâu hơn về di sản văn hóa của mình.
Theo ông Sanh, khu vực Chợ Lớn có tiềm năng rất lớn để phát triển du lịch văn hóa. Mỗi con hẻm, mỗi ngành nghề, mỗi món ăn đều mang theo một câu chuyện riêng của cộng đồng người Hoa. Tuy nhiên, ông Sanh cũng nhìn nhận, do quá trình đô thị hóa đã khiến nhiều ngôi nhà cổ ở Chợ Lớn, từng được ví như phố cổ Hội An đang dần bị mai một.
Từ thực tế đó, ông Sanh cũng đề xuất cần chú trọng bảo tồn các dãy nhà cổ, hội quán và công trình kiến trúc đặc trưng của người Hoa, việc trùng tu nên gắn với khai thác du lịch theo hướng bền vững, như việc xây dựng các tuyến tham quan chuyên đề về lịch sử cộng đồng người Hoa, hoặc các tour trải nghiệm “một ngày sống ở Chợ Lớn” để kết hợp tham quan kiến trúc, trải nghiệm ẩm thực truyền thống đặc trưng.
Một trong những hạn chế hiện nay, theo ông Dương Rạch Sanh là hệ thống sản phẩm du lịch văn hóa chưa tương xứng với tiềm năng. Các mặt hàng lưu niệm mang bản sắc người Hoa còn thiếu, chưa tạo được dấu ấn riêng.
Ông Sanh cho rằng, việc phát triển các sản phẩm thủ công, quà tặng gắn với biểu tượng văn hóa từ kiến trúc hội quán, linh vật đến họa tiết truyền thống sẽ góp phần hoàn thiện chuỗi trải nghiệm cho các du khách. Đồng thời, việc hình thành các mô hình như phố ẩm thực hoặc chợ đêm, nơi hội tụ tinh hoa ẩm thực người Hoa, cũng được xem là giải pháp khả thi để kích cầu du lịch và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Cần có cơ chế liên ngành, đặt cộng đồng làm trung tâm
Ở góc độ chuyên gia, PGS.TS Phan Anh Tú, Trưởng khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh nhận định, văn hóa người Hoa tại Chợ Lớn hoàn toàn có thể trở thành một nguồn lực kinh tế nếu được khai thác bài bản.
“Đây không chỉ là không gian cư trú mà là một di sản sống, tích hợp đầy đủ các yếu tố từ kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội đến ẩm thực và hoạt động thương mại, chính sự tích hợp này tạo nên lợi thế khác biệt”, ông Tú nhấn mạnh.
Theo ông Tú, nếu được tổ chức tốt, Chợ Lớn có thể trở thành điểm đến du lịch văn hóa mang tính trải nghiệm cao, nơi du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp tham gia vào đời sống văn hóa của cộng đồng, từ lễ hội, ẩm thực đến sinh kế truyền thống.
Bên cạnh du lịch, văn hóa người Hoa còn có thể trở thành chất liệu cho các ngành công nghiệp sáng tạo như thiết kế, nghệ thuật, tổ chức sự kiện. Khi đó, giá trị văn hóa không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà còn được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng đô thị.
PGS.TS Phan Anh Tú cũng chỉ ra ba nhóm giá trị cốt lõi cần được ưu tiên gìn giữ, đầu tiên đó là hệ thống thiết chế văn hóa - tín ngưỡng, bao gồm hội quán, chùa, miếu - những không gian vừa có giá trị kiến trúc vừa đóng vai trò trung tâm kết nối cộng đồng.
Thứ hai là các loại hình văn hóa phi vật thể như lễ hội Nguyên Tiêu, múa lân - sư - rồng, ngôn ngữ và các nghi lễ truyền thống. Đây là những yếu tố tạo nên bản sắc và duy trì sự gắn kết qua nhiều thế hệ.
Thứ ba là tri thức dân gian gắn với nghề nghiệp và ẩm thực, từ các ngành nghề thủ công đến văn hóa kinh doanh gia truyền. Những giá trị này không chỉ phản ánh bản sắc mà còn có khả năng tham gia trực tiếp vào đời sống kinh tế.
Để triển khai hiệu quả Nghị quyết 80-NQ/TW ở cấp địa phương, theo PGS.TS Phan Anh Tú, cần xây dựng hệ thống chính sách mang tính liên ngành và đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm.
Trước hết, cần có quy hoạch tổng thể đối với không gian văn hóa Chợ Lớn, xác định rõ khu vực bảo tồn nghiêm ngặt và khu vực có thể khai thác phát triển du lịch. Quy hoạch phải đảm bảo hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, tránh thương mại hóa làm "biến dạng" di sản.
Tiếp đó, cần có chính sách hỗ trợ trực tiếp cho cộng đồng người Hoa trong việc duy trì và trao truyền văn hóa, từ hỗ trợ tổ chức lễ hội, bảo tồn hội quán đến đào tạo thế hệ trẻ kế thừa nghề truyền thống. Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản phẩm du lịch văn hóa nhưng phải có cơ chế kiểm soát phù hợp.
Cuối cùng, việc đẩy mạnh số hóa và quảng bá văn hóa, kết nối với các nền tảng du lịch thông minh và giao lưu quốc tế cũng là yếu tố quan trọng. Khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp, “di sản sống” của người Hoa tại Chợ Lớn không chỉ được gìn giữ mà còn phát huy hiệu quả, trở thành động lực quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế văn hóa của TP Hồ Chí Minh.
