Tây Nguyên đang bước vào mùa mưa, khi nhiều vùng nguyên liệu đã bắt đầu chăm sóc cho vụ mía mới, thì trên những cánh đồng ở khu vực xã Phú Túc, Ia Dreh tỉnh Gia Lai, vẫn còn không ít diện tích mía trên đồng, chờ ngày được thu hoạch.
Mỗi ngày trôi qua, cây mía càng giảm chữ lượng đường, chất lượng đi xuống, trong khi người trồng mía lại thêm một ngày thấp thỏm vì vốn liếng chưa thể thu hồi, nợ nần chồng chất và cả vụ sản xuất mới bị chậm lại.
Trong cái nắng nóng của vùng đất Krôngpa cũ (nay là xã Phú Túc, Ia Dreh), chúng tôi có mặt tại cánh đồng mía lòng hồ Ia Dreh, nơi có hàng tấn mía bị chặt bỏ, chất đống bỏ hoang ngoài đồng. Để bắt đầu mùa vụ mới, kịp chạy đua với thời tiết, người dân đành phải hi sinh cắt bỏ đợt mía cũ với hi vọng đơn vị kí hợp đồng sẽ đến thu mua kịp thời để trả bớt nợ nần cho gia đình.
Anh Kpă Khuyên, nông dân xã Ia Dreh bức xúc: "Gia đình cũng đang nợ nần, không có tiền xoay xở nên mong nhà máy thu mua sớm để có tiền trả nợ và kịp triển khai vụ mới. Chậm như thế này gia đình rất lo lắng và cũng tính phá bỏ mía để chuyển sang cây trồng khác".
Nỗi lo của anh Khuyên cũng là tâm trạng chung của nhiều hộ dân trồng mía trong vùng. Theo phản ánh của người dân, doanh nghiệp (nhà máy đường Đồng Bò thuộc Công ty Cổ phần Mía đường Tuy Hòa) đã ký hợp đồng, đầu tư vùng nguyên liệu cho dân từ đầu vụ, nhưng tiến độ thu mua kéo dài khiến nhiều diện tích mía bị quá lứa. Không ít hộ phải tự thuê nhân công chặt mía, tự tìm phương tiện vận chuyển. Khi bước vào mùa mưa, đường đất lầy lội, xe lớn không thể vào tận rẫy, buộc người dân phải trung chuyển nhiều lần, làm chi phí tăng thêm hàng trăm nghìn đồng mỗi tấn.
Điều đáng nói là, mía là cây lưu gốc. Sau khi thu hoạch phải được chăm sóc đúng thời điểm để tái sinh. Thu hoạch càng chậm thì vụ sản xuất kế tiếp càng bị ảnh hưởng.
Ông Mai Duy Cần, Chủ tịch Hội Nông dân xã Ia Dreh cho biết: Toàn xã có khoảng 1.600 ha mía, trong đó gần 800 ha do Nhà máy đường Đồng Bò đầu tư. Việc thu mua chậm ảnh hưởng rất lớn đến thời vụ chăm sóc vụ sau. Khi bước vào mùa mưa thì chữ lượng đường giảm, đường vận chuyển lầy lội, xe lớn không vào được rẫy nên người dân phải gánh thêm rất nhiều chi phí.
Không chỉ thiệt hại về năng suất và chất lượng, việc thu hoạch chậm còn kéo theo áp lực tài chính đè nặng lên vai người nông dân. Nhiều hộ đã vay vốn đầu tư giống, phân bón, công chăm sóc suốt cả năm. Đến kỳ thu hoạch, nguồn thu chưa có, trong khi các khoản nợ đã đến hạn thanh toán. Có người tính chuyện phá bỏ mía để chuyển sang cây trồng khác nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài.
Thương lái không thu mua, nhiều tấn mía bị cắt bỏ, chất đầy đồng để kịp cho chu kỳ thu hoạch mới.
Hộ gia đình anh Phạm Văn Hải (xã Phú Túc) là một trong những hộ chịu thiệt hại nặng. Theo hợp đồng với nhà máy, mía sẽ được thu mua ngay sau khi đến vụ, nghĩa là diện tích mía của gia đình sẽ được thu hoạch từ tháng 2. Tuy nhiên, đến cuối tháng 5, đầu tháng 6 năm nay, nhà máy mới tổ chức thu hoạch. Khoảng thời gian kéo dài khiến ruộng mía liên tục bị chuột cắn phá. Cùng với ảnh hưởng của bão từ cuối năm trước làm nhiều diện tích mía bị đổ ngã, cây mía phải phơi ngoài nắng trong thời gian dài, dẫn đến giảm trọng lượng và chất lượng.
Theo anh Hải, trên diện tích khoảng 11 ha của gia đình, sản lượng thu hoạch chỉ đạt hơn 700 tấn, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng. Ước tính tổng thiệt hại của gia đình lên tới trên 400 triệu đồng. Không chỉ mất năng suất, người trồng mía còn cho rằng, chỉ số chữ đường do nhà máy xác định thấp hơn thực tế, khiến giá thu mua giảm đáng kể. Trong khi đó, chi phí đầu tư cho cả vụ mía rất lớn.
"Gia đình đầu tư hơn 1 tỷ đồng cho vụ mía này. Đến khi nhà máy thu hoạch và khấu trừ các khoản đầu tư, hiện chúng tôi vẫn còn âm vốn 400 triệu đồng và không thể thu hồi được chi phí đã bỏ ra", anh Phạm Văn Hải bức xúc chia sẻ.
Trước những phản ánh của người dân, chính quyền địa phương đã nhiều lần làm việc với doanh nghiệp để thúc đẩy tiến độ thu mua. Phó Chủ tịch UBND xã Phú Túc Phạm Bình Tứ cho hay: "Sau khi nhận được phản ánh, địa phương đã hai lần có văn bản gửi doanh nghiệp, đồng thời nhiều lần liên hệ trực tiếp để đề nghị thu mua sớm, bảo đảm quyền lợi cho người dân. Chúng tôi cũng yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng, trong đó có việc hỗ trợ kinh phí để người dân thuê nhân công thu hoạch và vận chuyển".
Phóng viên TTXVN đã liên lạc với đại diện doanh nghiệp nhưng cũng không nhận được phản hồi.
Nhiều tháng trời, người dân mòn mỏi chờ Công ty đến thu mua mía.
Theo chính quyền địa phương, dẫu nhà máy vẫn thu mua nhưng tiến độ quá chậm. Đến thời điểm này, phần lớn diện tích mía đã được thu hoạch, song vẫn còn một số diện tích chưa được xử lý dứt điểm. Điều người dân mong mỏi lúc này không chỉ là thu hoạch hết số mía còn lại, mà còn là một kế hoạch sản xuất, thu mua và chế biến được tổ chức khoa học hơn trong những niên vụ tới. Bởi chỉ cần chậm vài tuần, thiệt hại không chỉ nằm ở sản lượng hay chữ lượng đường, mà còn là cả một chu kỳ sản xuất bị đảo lộn.
Một cây mía quá vụ là một phần giá trị bị mất đi. Nhưng phía sau những thân mía khô trên đồng còn là những khoản nợ chưa thể trả, những kế hoạch sản xuất dang dở và niềm tin của người nông dân vào sự liên kết với doanh nghiệp. Muốn xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, không chỉ cần những hợp đồng đầu tư, mà quan trọng hơn là sự đồng hành và trách nhiệm trong từng khâu thu hoạch, tiêu thụ. Chỉ khi quyền lợi của người nông dân được bảo đảm, chuỗi liên kết mới thực sự bền vững và cây mía mới tiếp tục là cây làm giàu trên vùng đất phía Tây Gia Lai./.
