Về với vùng đất Bảy Núi An Giang, du khách không chỉ bị mê hoặc bởi cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ mà còn bởi những giá trị văn hóa ẩm thực độc bản. Trong đó, bánh Kà tum - món bánh truyền thống của đồng bào Khmer xã Ô Lâm (tỉnh An Giang), một biểu tượng của sự khéo léo, kết tinh từ hương vị đất trời và tấm lòng hiếu khách của người dân nơi đây.
Chị em phụ nữ người dân tộc Khmer trên địa bàn xã Ô Lâm học cách đan vỏ bánh Kà tum tại nhà của Nghệ nhân Néang Phương.
Di sản truyền đời
Gắn bó với nghề làm bánh Kà tum, loại bánh truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer tỉnh An Giang gần nửa thế kỷ, bà Néang Phương (xã Ô Lâm, tỉnh An Giang) cho biết, bà học được nghề làm bánh Kà tum từ mẹ khi mới 16 tuổi. Với bà, chiếc bánh Kà tum không chỉ đơn thuần là một thức quà bánh, đó là một công trình nghệ thuật tinh xảo, một di sản sống động được dệt nên từ đôi bàn tay và khối óc tài hoa.
Theo bà Néang Phương, “Kà tum” trong tiếng Khmer có nghĩa là “quả lựu” hay “gói kín xung quanh”. Chiếc bánh nhỏ xinh, hình vuông, với phần cuống nhô lên như những cánh hoa bung nở, gợi hình ảnh quả lựu chín mọng, thể hiện khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Trước đây, bánh Kà tum được làm chỉ để phục vụ trong các ngày lễ lớn của đồng bào dân tộc Khmer, như: Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sene Dolta,… Ngày nay, nhu cầu đối với bánh Kà tum tăng cao, trở thành món quà đặc sản đời thường với mức giá bình dân (6.000 đồng/chiếc), đưa hương vị truyền thống đi xa hơn trong lòng du khách gần xa.
Nghệ nhân Néang Phương tỉ mỉ đan từng chiếc vỏ bánh Kà tum, thể hiện sự khéo léo từ đôi bàn tay của người phụ nữ dân tộc Khmer.
Để làm ra một chiếc bánh Kà tum chuẩn vị, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn vô cùng tỉ mỉ, khéo léo, nhưng khó nhất chính là việc tạo hình vỏ bánh bằng lá thốt nốt non.
“Đan giỏ bánh là công đoạn khó và mất nhiều thời gian nhất... Vỏ bánh phải đều, khít và không bị hở, vì nếu hở khi luộc nước sẽ vào làm bánh nhạt và mất đi độ dẻo”, bà Néang Phương chia sẻ.
Lá thốt nốt được chọn phải là những tàu lá non, có màu xanh mướt và độ dẻo dai cần thiết. Người thợ dùng đôi tay khéo léo cắt các thớ lá có chiều dài và bề rộng đồng đều nhau rồi đan thành hình vuông. Phần chóp bánh được thắt nút như bông hoa, tạo điểm nhấn thẩm mỹ, trong khi miệng vỏ hẹp đòi hỏi phải nhồi nhân vào phía trong một cách cẩn thận để tránh rách. Sau khi gói kín, bánh được luộc trong nước sôi khoảng 45-50 phút, đến khi lá chuyển từ xanh sang vàng nhạt và tỏa hương thơm quyến rũ.
Sự tinh tế của bánh Kà tum nằm ở chỗ bánh là sự kết hợp của nông sản địa phương như gạo nếp ngâm kỹ, đậu trắng, lạc (đậu phộng) nấu chín, dừa nạo tay cùng chút đường, muối để cân bằng vị giác.
Nghệ nhân Néang Phương cho rằng, sự tinh tế của bánh Kà tum nằm ở chỗ nó không chỉ là sự kết hợp của nông sản địa phương như gạo nếp ngâm kỹ, đậu trắng, lạc (đậu phộng) nấu chín, dừa nạo tay thanh mảnh cùng chút đường, muối để cân bằng vị giác, là sự giao thoa với hơi thở của thiên nhiên.
Đặc biệt, bánh Kà tum không sử dụng chất bảo quản hóa học, mọi thứ đều sử dụng từ thiên nhiên, bảo đảm an toàn và giữ nguyên giá trị truyền thống. Việc sử dụng lá thốt nốt non làm vỏ không chỉ tạo mùi thơm đặc trưng khi luộc mà còn giúp bánh giữ được độ dẻo dai, khiến thực khách khó quên sau lần thưởng thức đầu tiên. Sự kết hợp này được kết tinh từ kinh nghiệm bao đời, giúp bánh Kà Tum tạo được ấn tượng giữa những món ăn dân gian Nam Bộ.
Những chiếc bánh Kà tum là một công trình nghệ thuật tinh xảo được làm nên từ đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ dân tộc Khmer tỉnh An Giang.
Thưởng thức Kà tum cũng là một nghệ thuật, người ăn phải kiên nhẫn tìm ra mối nối lá để mở “kho báu” bên trong. Khi miếng bánh chạm vào đầu lưỡi, vị ngọt thanh của đường, vị béo ngậy của cơm dừa hòa quyện cùng độ dẻo của nếp tạo nên một phong vị khó quên, thấm đẫm tình đất, tình người vùng Bảy Núi An Giang.
“Làn gió mới” cho du lịch vùng Bảy Núi
Với du khách, lần đầu chạm tay vào vỏ bánh Kà Tum là một trải nghiệm đầy mê hoặc. Chị Phạm Chi Khanh (Hà Nội) không giấu nổi sự ngỡ ngàng: "Chiếc bánh như một đóa hoa rạng rỡ, khiến người ta chỉ muốn nâng niu làm kỷ niệm chứ chẳng nỡ thưởng thức".
Chính sự cầu kỳ trong các làm và hình dáng của chiếc bánh Kà tum không chỉ đánh thức thị giác mà còn là lời chào nồng hậu, tạo nên một “làn gió mới” của du lịch An Giang.
Trước đây, bánh Kà tum được làm chỉ để phục vụ trong các ngày lễ lớn của đồng bào dân tộc Khmer, như: Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sene Dolta,… Ngày nay, nhu cầu đối với bánh Kà tum tăng cao, trở thành món quà đặc sản của địa phương với mức giá bình dân (6.000 đồng/chiếc).
Tại nhà của nghệ nhân Néang Phương ở xã Ô Lâm, những mớ bánh Kà tum vẫn ngày ngày đều đặn ra ra lò theo các đơn đơn đặt hàng, mang lại nguồn thu nhập ổn định khoảng 6 triệu đồng/tháng cho phụ nữ địa phương. Không dừng lại ở giá trị kinh tế, nghề làm bánh đã trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, khẳng định vị thế bản sắc của đồng bào dân tộc Khmer trong bức tranh đa dạng văn hóa Việt Nam.
Dù mang trong mình giá trị di sản lớn lao, nghề làm bánh Kà tum đang đứng trước nguy cơ mai một khi số hộ giữ nghề ngày càng thưa thớt. Để bảo tồn “linh hồn ẩm thực” quê hương, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ô Lâm (tỉnh An Giang) đã thành lập tổ hợp tác làm bánh Kà tum do nghệ nhân Néang Phương làm tổ trưởng, vừa truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và thương hiệu riêng cho sản phẩm truyền thống của địa phương. Mô hình này không chỉ góp phần lưu giữ di sản mà còn tăng cường mối đoàn kết cộng đồng, giúp phụ nữ Khmer tự tin hơn trong cuộc sống.
Việc sử dụng lá thốt nốt non làm vỏ không chỉ tạo mùi thơm đặc trưng khi luộc mà còn giúp bánh giữ được độ dẻo dai.
Chị Néang Sa Rum, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ô Lâm cho rằng, hiện nay, với 8 thành viên nòng cốt, tổ hợp tác có thể cung ứng từ 500 đến 1.000 chiếc bánh mỗi ngày. Từ một món ăn dân dã nơi phum sóc, nhờ sự tỉ mỉ trong cách chế biến, bánh Kà tum đã vượt khỏi biên giới địa phương, đến với thực khách tại nhiều nơi trong cả nước, như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ,… trở thành món quà đặc sắc cho bạn bè phương xa mỗi lần đến An Giang.
Song song với việc duy trì sản xuất, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ô Lâm đã phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức các lớp truyền nghề cho phụ nữ trẻ tuổi trong xã, qua đó, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Bên cạnh đó, địa phương cũng tạo điều kiện, hỗ trợ phụ nữ tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi để mở rộng quy mô sản xuất; tăng cường quảng bá, giới thiệu sản phẩm bánh Kà tum trong các đợt triển lãm, hội chợ trưng bày sản phẩm trong và ngoài tỉnh, để bánh đến được với đông đảo người dân và du khách gần xa. Hướng tới, xã sẽ xây dựng bánh Kà tum thành sản phẩm OCOP (Chương trình quốc gia mỗi xã một sản phẩm) qua đó, từng bước chuẩn hóa chất lượng và tạo thương hiệu đặc sản địa phương.
Vỏ bánh Kà tum được đan từ lá thốt nốt non rất cầu kỳ, tạo điểm nhấn cho chiếc bánh truyền thống của người Khmer vùng Bảy Núi An Giang.
Ông Phan Thành Lương, Chủ tịch UBND xã Ô Lâm khẳng định, bánh Kà tum sẽ không chỉ dừng lại là món quà biếu đơn thuần mà phải trở thành một sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo.
Trong tương lai gần, du khách đến với Ô Lâm sẽ không chỉ thưởng thức hương vị đặc trưng mà còn được đắm mình vào không gian văn hóa bản địa: Tự tay đan lá thốt nốt, học cách trộn nhân bánh dưới sự hướng dẫn của những nghệ nhân Khmer. Việc gắn kết ẩm thực với các tour du lịch cộng đồng và chiêm ngưỡng cảnh sắc Bảy Núi kỳ vĩ hứa hẹn tạo ra một hệ sinh thái bền vững, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa phát triển kinh tế bền vững.
Những chiếc bánh Kà tum nhỏ xinh, hình vuông, với phần cuống nhô lên như những cánh hoa bung nở, gợi hình ảnh quả lựu chín mọng, thể hiện khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Theo Chủ tịch UBND xã Ô Lâm Phan Thành Lương, chiếc bánh Kà tum của người Khmer không chỉ là một đặc sản ẩm thực, mà còn là “hồn cốt” của một vùng đất. Việc phát triển du lịch trải nghiệm gắn liền với bảo tồn nghề truyền thống chính là chìa khóa để món bánh đặc sắc này mãi mãi tỏa hương, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa đa dạng của Việt Nam./.
