Giữa trùng điệp núi rừng miền Tây Nghệ An, nơi những cánh rừng nguyên sinh còn nguyên vẻ hoang sơ hiếm có, thác Cành Lình hiện lên như một biểu tượng hùng vĩ. Không chỉ là điểm đến của những người đam mê khám phá, nơi đây còn là “mạch sống” của cả một thung lũng rộng lớn dưới chân núi Pù Huột, đồng thời góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống - một trong những vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An.
Hành trình đến với thác Cành Lình không đơn thuần là chuyến trải nghiệm. Đó là cuộc thử thách thể lực, ý chí và cả hiểu biết về rừng, nơi con người phải học cách thích nghi với thiên nhiên, lắng nghe nhịp thở của đại ngàn để tồn tại và khám phá.
Vào vùng lõi Pù Huống
Giữa cái nắng nóng gay gắt đầu tháng 4, chúng tôi theo chân lự lượng kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống trong chuyến tuần tra, kiểm soát, bảo vệ rừng tận gốc vùng lõi đại ngàn. Xuất phát từ bản Na Cọ (xã Bình Chuẩn) từ sáng sớm, men theo con đường mòn uốn lượn lưng chừng đồi thuộc khu vực vùng đệm, chúng tôi nhanh chóng “chạm chân” vào rừng già.
Tuyến đường di chuyển từ đây vất vả, khó nhọc hơn bởi nhiều lần phải dỡ hành lý, đội lên đầu để lội qua suối sâu và chảy xiết. Những chiếc cầu khỉ chênh vênh, những vách đá dựng đứng hay các con dốc cao hun hút liên tiếp xuất hiện. Không ít lần chúng tôi phải luồn dưới tán rừng âm u, dây leo chằng chịt như những tấm lưới khổng lồ - nơi ánh sáng mặt trời bị xé vụn thành từng tia nhỏ xuyên qua tầng tán dày đặc.
Sau hành trình gần 3 giờ đồng hồ, chúng tôi dừng chân bên dòng Khe Cố tại một khối đá lớn mà người dân địa phương gọi là Nhôn Păn. Bề mặt khối đá khá bằng phẳng có sức chứa hàng chục người. Màu nước dòng Khe Cố đoạn chảy qua khu vực này xanh thẳm, trong vắt. Dòng chảy đâm thẳng vào bờ đá rồi bị đánh bật trở ra, vặn mình tạo thành cánh cung tiếp tục đổ về hạ nguồn.
Anh Kha Văn Khay, một trong 4 “thợ rừng” bản địa đi cùng đoàn cho biết, trong chiều dài hơn 20km khởi nguồn từ thác Cành Lình thì nơi đây dòng Khe Cố có mực nước sâu nhất và lưu tốc dòng chảy mạnh nhất. Dưới lòng suối sâu có dải đá ngầm và những miệng đá hở hàm ếch nên chẳng ai dám tắm ở khu vực này.
Càng đi sâu, sự vất vả càng tăng bởi địa hình, địa vật, hướng di chuyển liên tục thay đổi. Chúng tôi phải bám dây leo to như cổ tay để vượt vách đá, vực thẳm; nhiều lúc phải luồn mình bò dưới nền đất ẩm qua rừng tre, nứa rậm rạp. Không ít lần phải vượt qua những lưng chừng núi, mỏm đồi, hoặc lách qua vô số những tảng đá khổng lồ nằm lổn ngổn dưới lòng suối cạn. Mỗi bước tiến đều tiêu tốn sức lực khiến ai cũng thấm mệt, quần áo đẫm ướt mồ hôi. Suốt hành trình chúng tôi luôn phải đối diện với vô số vắt rừng xuất hiện. Chúng bám đầy giày, xà cạp, len lỏi vào từng kẽ hở buộc chúng tôi phải liên tục xử lý bằng những chai nước muối mang theo.
Anh Nguyễn Thọ Sơn, Kiểm lâm Trạm quản lý, bảo vệ rừng Bình Chuẩn cho biết, vào sâu vùng lõi, môi trường ẩm ướt nên vắt rừng xuất hiện nhiều. Trong hàng chục tuyến tuần tra bao quát diện tích gần 6.900ha mà Trạm quản lý, đây là lộ trình xuất hiện nhiều vắt rừng nhất.
Đổi lại cho những gian nan, vất vả là phần thưởng xứng đáng mà chúng tôi nhận lại khi tận mắt chứng kiến một bức tranh đa dạng sinh học phong phú. Trên hành trình, không khó để bắt gặp những quần thể cây gỗ quý như lim xanh, táu xanh, sến mật, nghiến, trai lý… Nhiều cây có chu vi vài người ôm, tán lá đan xen tạo thành mái vòm xanh thẳm. Những cây Poọc Píp cao lớn, trổ hoa vàng nặng trĩu cành cây như thắp sáng cả không gian đại ngàn. Dưới tán rừng là thế giới của các loài thực vật phụ sinh, dây leo, dương xỉ, địa y, thảm lan kim tuyến, nấm rừng… tạo nên một hệ sinh thái nhiều tầng lớp.
Ở những khu vực ẩm thấp, sương mù bảng lảng, khung cảnh hiện lên như thời tiền sử nguyên sơ và bí ẩn. Đây chính là giá trị cốt lõi khiến khu vực này trở thành một mắt xích quan trọng trong hành lang sinh thái kết nối với 2 khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát và Pù Hoạt, tạo nên khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An.
Tại điểm dừng chân thứ 2 ở độ cao 317m so với mực nước biển, sau khi kiểm tra tọa độ bằng thiết bị chuyên dụng, anh Nguyễn Tống Phi, Trạm Trưởng Trạm quản lý, bảo vệ rừng Bình Chuẩn cho biết, đoàn đã di chuyển được hơn 16km. Hành trình di chuyển đã cắt thẳng một phần diện tích Tiểu khu 729, vượt qua khu vực giáp ranh giữa các Tiểu khu 726, 727. Hơn 5km nữa sẽ “lọt” vào Tiểu khu 730, đến điểm dừng nghỉ thứ 3 trong hành trình tuần tra rừng.
Sau hành trình gần 10 tiếng đồng hồ, chúng tôi đến điểm dựng lán dừng chân, ở độ cao gần 600m so với mực nước biển kịp lúc trời nhá nhem tối. Khi màn đêm buông xuống, bóng tối đặc quánh nhanh chóng bao trùm không gian. Ánh lửa bập bùng từ bếp dã chiến trở thành nguồn sáng vừa để nấu ăn, vừa xua đuổi côn trùng và thú rừng. Âm thanh của đại ngàn về đêm là một “bản giao hưởng” kỳ lạ: tiếng côn trùng rả rích, tiếng nước chảy từ Khe Cố, tiếng gió lùa qua tán lá, tiếng chim về tổ muộn… hòa quyện, tạo nên cảm giác cô tịch, khiến đêm càng thêm sâu.*
Mạch sống của thung lũng
Thác Cành Lình - nơi bắt nguồn dòng khe Cố - thuộc tiểu khu 730, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống - là nơi giáp ranh giữa hai xã Bình Chuẩn và Mường Ham (tỉnh Nghệ An).
Sáng sớm, khi những tia nắng đầu tiên len qua tán cây, thác Cành Lình bốc hơi nước ngưng tụ trên bề mặt như một dòng mây. Từ độ cao hơn 3m dòng thác chia thành nhiều tầng bậc nối tiếp nhau, dài hàng trăm mét. Lòng thác lổn ngổn những tảng đá to bám đầy rêu. Ngược lên cao, chiều rộng thác hẹp dần. Xung quanh khu vực thác là hệ sinh thái rừng nguyên sinh với vô số quần thể cây to, vươn tán rộng. Nhiều dây leo từ hai bên vách đá đổ xuống lòng thác như những con trăn khổng lồ đang nhẫn nại chờ mồi. Dưới làn nước trong veo, dễ dàng bắt gặp cua đá, những đàn cá mát bơi ngược dòng - minh chứng cho một hệ sinh thái nguyên sơ.
Ông Lương Văn Điệp, bản Xiềng, xã Bình Chuẩn cho biết, thời điểm nào trong ngày, mùa nào trong năm, thác Cành Lình cũng dâng tràn nước. Tên gọi “Cành Lình” cũng gắn liền với thiên nhiên nơi đây. Theo tiếng Thái, “Cành” nghĩa là vùng nước sâu, “Lình” là khỉ. Trước kia, khu vực này là nơi sinh sống của nhiều đàn khỉ, chúng tụ tập, kiếm ăn, tạo nên cảnh tượng sinh động giữa rừng. Địa bàn xã Bình Chuẩn có 4 dòng suối chính, gồm khe Chon, khe Chọi, khe Cố và khe Mét, trong đó khe Cố là dòng lớn nhất. Từ thác Cành Lình, vượt qua hơn 20km đường rừng, khe Cố bị chặn dòng ở đập thủy lợi Na Cọ. Từ đây, dòng chảy bớt đi vẻ mạnh bạo. Khi xuôi hạ nguồn thêm nhiều km sẽ nhập vào dòng khe Bố rồi đổ về “sông Mẹ”- sông Lam.
Ông Lô Văn Lý, Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn cho biết, hàng chục năm qua, khe Cố đóng vai trò quan trọng trong chức năng là mạch sống cho cả thung lũng nằm dưới chân núi Pù Huột. Ngoài cung cấp nước sinh hoạt cho nhiều cụm dân cư, dòng khe Cố còn tắm mát cho cánh đồng rộng hơn 150ha của 7 bản dân tộc Thái. Dọc dòng suối qua các bản Xiềng, Đình, Na Cọ, Quăn… có hơn 50 cọn nước được dựng lên để đưa nước lên cao, phục vụ sản xuất. Nhờ nguồn nước dồi dào, thung lũng dưới chân Pù Huột trở nên trù phú. Những thửa ruộng bậc thang xanh mướt, những bản làng yên bình… tất cả đều gắn bó mật thiết với dòng nước bắt nguồn từ thác Cành Lình. Cùng với hang động Thẳm Tông, rừng Săng lẻ, hệ thống nhà sàn Thái cổ ở nhiều bản, chợ phiên Mường Chon… thì hệ thống cọn nước cũng tạo nên điểm nhấn văn hóa, du lịch rất đặc trưng, thu hút khách du lịch đến với Bình Chuẩn.
Anh Nguyễn Thọ Sơn, Kiểm lâm Trạm quản lý, bảo vệ rừng Bình Chuẩn cho biết, trung bình một tháng, mỗi cán bộ kiểm lâm của Trạm có 3 đến 5 lần tuần tra để bảo vệ an ninh rừng, tương đương với việc phải ở lại qua đêm trong rừng từ 8 đến 10 ngày. Các tuyến tuần tra được đảm bảo nhờ có các con suối là “đường sống” giúp kiểm lâm di chuyển, sinh hoạt trong những chuyến tuần tra dài ngày. Các con suối còn duy trì độ ẩm, giảm nguy cơ cháy rừng - một mối đe dọa lớn trong mùa khô.
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống có diện tích gần 46.500ha. Đến nay, qua điều tra, khảo sát đã xác định được hệ thực vật trong Khu bảo tồn Pù Huống có hơn 1.800 loài, dưới loài thuộc hơn 770 chi, 194 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch, trong đó có 130 loài có nguy cơ tuyệt chủng, gồm 76 loài trong Sách đỏ Việt Nam, 39 loài trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính Phủ và 15 loài trong IUCN năm 2020. Hệ động vật với gần 570 loài, trong đó có 69 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam./.
