Với điều kiện tự nhiên và khí hậu đa dạng, Lào Cai sở hữu một kho báu dược liệu phong phú với hàng trăm loài cây thuốc quý hay còn được gọi là "vàng xanh", những sản phẩm không chỉ giúp người dân địa phương vươn lên xóa nghèo bền vững mà còn từng bước vươn xa, xây dựng thương hiệu dược liệu bản địa.
Những giọt vàng từ vườn nhà
Từ cây lá dược liệu đơn thuần trong vườn nhà, với nguồn tri thức bản địa dồi dào kết hợp với kiến thức kinh doanh hiện đại, đồng bào các dân tộc Lào Cai đã tích cực khai thác tiềm năng thảo dược biến chúng thành sản phẩm giá trị được thị trường đón nhận nhiệt tình.
Năm 2015, chị Tẩn Tả Mẩy cùng 120 phụ nữ Dao đỏ ở xã Tả Phìn đã chung tay thành lập Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ. Ý tưởng ban đầu không chỉ nhằm bảo tồn và phát triển sản phẩm thuốc tắm truyền thống, mà còn tạo sinh kế tại chỗ cho phụ nữ trong xã.
Khác với nhiều dân tộc chỉ sử dụng thuốc nam để sắc uống, đắp hay bôi, người Dao đỏ đã biết kết hợp hơn 200 loại lá, thân, vỏ cây để tạo nên những nồi nước tắm mang công dụng đặc biệt. Chị Mẩy cho biết, mỗi nồi nước thuốc tắm với sự kết hợp của các thành phần thảo dược khác nhau bằng cả công sức và kinh nghiệm quý báu của người Dao đã trở thành loại thuốc với nhiều công dụng như giúp xương khớp dẻo dai, hỗ trợ tiêu hóa, thư giãn, phục hồi sức khỏe.
Sản phẩm đầu tiên mang thương hiệu Mẩy Đia ra đời từ sự chung sức ấy. Đó là loại nước tắm dạng cao lỏng, được nấu từ các nguyên liệu lá và vỏ cây do chính các xã viên mang tới mỗi ngày. Nước được đóng trong chai, can nhựa, dán nhãn thương hiệu rõ ràng. Nhiều du khách sau khi sử dụng sản phẩm và trải nghiệm hiệu quả tuyệt vời do các bài thuốc tắm mang lại đã giới thiệu cho bạn bè, người thân trải nghiệm.
Sau 10 năm, Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ đã xây dựng được cơ sở quy mô với 30 bồn tắm thuốc và trên 80 phòng nghỉ dạng homestay tại các hộ xã viên. Chị Tẩn Tả Mẩy cho biết, trung bình mỗi ngày hợp tác xã đón từ 30-50 khách đến tắm và sử dụng sản phẩm. Từ một sản phẩm thuốc tắm của người Dao đỏ, đến nay hợp tác xã đã cho ra đời nhiều sản phẩm khác như: thuốc tắm phụ nữ sau sinh, thuốc tắm trẻ em; thuốc ngâm chân túi lọc, thuốc ngâm chân chai nước. Bộ sản phẩm gội đầu: dầu gội đầu, xà phòng dược liệu; Bộ sản phẩm xoa bóp tinh dầu chùa dù, tinh dầu ngải cứu, cao xoa bóp ngải cứu, rượu xoa bóp xương khớp. Chị Mẩy chia sẻ, trung bình hàng năm doanh thu của cơ sở đạt khoảng 4 tỷ đồng, các thành viên cũng có thu nhập từ 5 - 6 triệu đồng/tháng.
Anh An Văn Tuấn xuất thân trong gia đình là thầy thuốc có tiếng. Khi còn nhỏ, Tuấn thường theo ông vào rừng hái thuốc và được ông truyền cho một số bài thuốc gia truyền. Anh Tuấn chia sẻ, xã Chiềng Ken có khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp cho phát triển cây dược liệu, có thể tinh chiết ra những "giọt vàng", giúp người nông dân có việc làm, thu nhập ổn định". Do đó, năm 2019 anh cùng 6 đoàn viên thôn Ken 1 thành lập Hợp tác xã Thế Tuấn khởi nghiệp trong lĩnh vực dược liệu để chiết xuất tinh dầu Đại Bi và được thị trường đón nhận rộng rãi bởi tính độc đáo của sản phẩm. Chiết xuất tinh dầu Đại Bi nhanh chóng được xác định làm sản phẩm chủ lực của Hợp tác xã Thế Tuấn. Năm 2021, sản phẩm này đạt chứng nhận OCOP (Chương trình Mỗi xã Một sản phẩm) "3 sao" của tỉnh Lào Cai.
Sau đó, nhận thấy những lợi thế từ cây tía tô Nhật Bản đem lại lợi ích kinh tế cao, anh Tuấn tiếp tục vận động các hộ dân, nhất là đoàn viên, thanh niên mạnh dạn chuyển đổi diện tích đất trồng hoa màu, trồng lúa kém hiệu quả sang trồng tía tô. Toàn bộ sản phẩm được hợp tác xã cam kết bao tiêu với mức giá ổn định.
Anh Tuấn cho biết, doanh thu trung bình mỗi năm của cơ sở là khoảng 1,5 tỷ đồng, lợi nhuận 30%. Bên cạnh việc tạo việc làm ổn định cho gần chục nhân công, còn tạo việc làm, nguồn thu cho nhiều lao động thời vụ qua việc thu hái nguyên liệu. Một người có thể hái được 4 tạ/ngày, với giá 1.500 đồng/kg, họ có thể có thu 500 - 600 nghìn đồng.
Ông Nguyễn Văn Thành, thôn Ken 3, xã Chiềng Ken cho biết, gia đình đã liên kết với hợp tác xã trồng 5.000m2 tía tô. Ưu điểm lớn của loại cây này là lượng phân bón ít; không phải dùng thuốc bảo vệ thực vật. Việc liên kết với anh Tuấn tạo ra công ăn việc làm ổn định, cho thu nhập khoảng 6 đến 8 triệu đồng mỗi tháng cho gia đình.
Bảo tồn nguồn gene dược liệu
Việc mở rộng phát triển cây dược liệu không chỉ giúp xóa nghèo, nâng cao đời sống người dân mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Từ đó, thay vì khai thác tự phát, người dân địa phương đã cùng chính quyền và doanh nghiệp chung tay bảo tồn, trồng dược liệu theo hướng bền vững, vừa gìn giữ nguồn gene quý.
Đi thăm vườn dược liệu giữa bạt ngàn núi rừng, chị Tẩn Mẩy Líu, Quản lý Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ cho biết trước đây, bà con quen đi rừng hái dược liệu bán, vừa thu nhập bấp bênh, vừa làm cạn kiệt nguồn gene quý. Vì vậy, cần thay đổi cách nghĩ, cách làm để phát triển bền vững.
"Các xã viên trồng thuốc tại vườn nhà và luân phiên nhau hái thuốc cho hợp tác xã đảm bảo mỗi ngày đủ 2 tạ lá tươi và 2 tạ lá khô. Mỗi năm, hợp tác xã thu mua, bao tiêu đầu ra cho 224 hộ liên kết, giúp bà con yên tâm canh tác. Tuy vậy với lượng khách ngày càng tăng, cung vẫn không đủ cầu". Hiện nay, hợp tác xã đang tiến hành mở rộng diện tích trồng dược liệu.
"Trồng cây dược liệu này vừa góp phần phủ xanh đất trống đồi trọc bảo vệ môi trường, vừa tạo việc làm tăng thêm thu nhập cho các hộ gia đình, đáp ứng nhu cầu nguyên liệu sản xuất sản phẩm để hợp tác xã liên doanh xuất khẩu…", Giám đốc Tẩn Tả Mẩy cho biết thêm. Trước những yêu cầu đó, hợp tác xã đã thống nhất với các thành viên áp dụng chung một quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GACP-WHO để từng bước xây dựng được vùng nguyên liệu chất lượng, bền vững.
Công ty Traphaco Sa Pa không chỉ hỗ trợ giống, vốn mà còn cam kết ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm lá atiso, với giá cả ổn định, xóa đi nỗi lo lớn nhất của người nông dân là nỗi lo đầu ra. Từ những lá cây atiso thu về chế biến, bào chế, công ty đã xây dựng thành công thương hiệu sản phẩm cao mềm atiso Sa Pa và trà phun sương atiso. Đây cũng là 2 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia của tỉnh Lào Cai.
Sau những nỗ lực của Traphaco Sa Pa và chính quyền địa phương, nhiều vùng đất ở phường Sa Pa và các xã lân cận đã được quy hoạch thành những khu vực trồng atiso rộng lớn, có năng suất, chất lượng cao theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới về thực hành nuôi trồng và thu hái (GACP-WHO). Sản lượng thu hoạch atiso cũng tăng từ 100 tấn lá tươi lên trên 2.500 tấn mỗi năm. Diện tích vùng trồng từ 3 ha ban đầu tăng lên gần 100 ha, duy trì sinh kế bền vững cho hàng nghìn hộ dân.
Ông Đỗ Tiến Sỹ, Giám đốc Công ty TNHH MTV Traphaco Sa Pa cho biết, sự phát triển của đơn vị không chỉ tạo việc làm, tăng thu nhập cho lao động tại địa phương mà còn góp phần tạo sự lan tỏa trong việc bảo tồn các loại cây thuốc quý khác, nhân rộng và xây dựng thương hiệu dược liệu Lào Cai bền vững hơn.
Lào Cai sở hữu hơn 850 loài cây thuốc; trong đó, có 70 loài quý hiếm như thất diệp nhất chi hoa, hoàng liên gai, tam thất hoang... Với định hướng đúng đắn, sự tham gia của doanh nghiệp và nỗ lực của người dân, Lào Cai đang từng bước hoàn thiện chuỗi giá trị dược liệu bền vững, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm dược liệu xanh của vùng trung du và miền núi phía Bắc, góp phần hiện thực hóa Chiến lược quốc gia phát triển dược liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045./.
