Phát biểu đề dẫn tọa đàm, bà Hà Thị Khiết, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân tộc khẳng định: Việt Nam là quốc gia đa dân tộc, đa ngôn ngữ, chữ viết. Trong cộng đồng 54 dân tộc anh em cùng sinh sống ở nước ta được chia theo các nhóm ngôn ngữ gồm: Việt, Mường, Môn - Khmer, Mông, Dao, Nam Đảo, Hán - Hoa, Tạng Miến và nhóm Kadai. Đến nay, trong số 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam, 27 dân tộc đã có bộ chữ viết riêng, tiêu biểu như: Tày, Thái, Hoa, Khmer, Nùng, Mông, Êđê, Jrai, Bahnar, Xơđăng, K'ho, Chăm, H'rê, M'nông...
Đảng, Nhà nước ta luôn coi trọng quyền mỗi dân tộc có tiếng nói, chữ viết riêng, quyền bình đẳng và tự do phát triển ngôn ngữ của mỗi dân tộc. Vốn tiếng nói và chữ viết của nhiều dân tộc thiểu số ở nước ta được phát hiện, lưu giữ, bảo tồn và phát triển. Một số ngôn ngữ, chữ viết của một số dân tộc thiểu số được sử dụng trên các phương tiện thông tin đại chúng của Trung ương và địa phương. Cả nước hiện có 20 tỉnh, thành phố đang tổ chức dạy tiếng nói và chữ viết dân tộc thiểu số. Nhiều địa phương đã triển khai thực hiện dạy tiếng dân tộc cho học sinh trong trường phổ thông.
Tuy nhiên, bà Khiết chỉ rõ, qua khảo sát ở các địa phương: Sơn La, Hòa Bình, Lâm Đồng, Đắk Lắk của Hội đồng tư vấn về dân tộc của Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam cho thấy việc dạy, học tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số gặp rất nhiều khó khăn. Đồng bào có nguyện vọng học tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình vì phần lớn đồng bào chỉ biết tiếng nói nhưng mù chữ viết, một bộ phận không biết cả tiếng, lẫn chữ viết, nhất là con cán bộ là người dân tộc công tác tại cấp tỉnh, huyện. Bên cạnh đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định "Bộ chữ tiếng dân tộc thiểu số được dạy và học trong nhà trường phải là bộ chữ cổ truyền được cộng đồng sử dụng, được cơ quan chuyên môn xác định hoặc bộ chữ được cấp có thẩm quyền phê chuẩn". Nhưng thực tế, Bộ chưa xác định được các bộ chữ cho tất cả các dân tộc có tiếng nói, chữ viết, nhất là đối với nhóm phương ngữ khác nhau và đối với các dân tộc thiểu số có nhiều loại chữ viết khác nhau. Phần lớn các em học sinh là người dân tộc thiểu số khi bắt đầu làm quen với tiếng phổ thông, việc tiếp thu kiến thức vô cùng khó khăn, nhất là môn tiếng Việt. Đối với các em môn học này là một "ngoại ngữ". Nếu dạy chữ viết tiếng dân tộc và ngoại ngữ theo chương trình bắt buộc, chương trình học của học sinh sẽ quả tải, nhất là các em là người dân tộc thiểu số không được học chính tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình...
Ông Trần Văn Thủy, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục – Đào tạo, Bộ Giáo dục và Đào tạo thông tin: Năm học 2010 -2011 là năm đầu tiên thực hiện Nghị định số 82 của Chính phủ về việc dạy tiếng dân tộc được thực hiện chính thức với 6 tiếng dân tộc: Mông, Ê đê, Jrai, Bahnar, Chăm, Khmer. Việc dạy học được triển khai tại 20 tỉnh và thành phố. Quy mô trường lớp triển khai gồm 740 trường, 4.789 lớp, 110.862 học sinh được học tiếng dân tộc. Liên tục các năm sau đó, việc dạy học tiếng dân tộc được mở rộng về quy mô. Tính đến năm học 2016-2017, quy mô trường lớp tăng với 782 trường, 5.515 lớp, 121.020 học sinh được học tiếng dân tộc.
Về những bất cập, hạn chế về việc dạy học tiếng dân tộc, theo ông Thủy, hiện, mới có khoảng 1.500 giáo viên dân tộc và mới chỉ đáp ứng nhu cầu học tiếng dân tộc của 5% số lượng học sinh dân tộc thiểu số. Muốn tăng tỷ lệ học tiếng dân tộc của học sinh, phải đào tạo hàng chục ngàn giáo viên dạy tiếng dân tộc. Bên cạnh đó, một số địa phương chưa thực sự quan tâm đến việc dạy và học tiếng dân tộc. Ngành giáo dục địa phương chưa tham mưu để đảm bảo quyền lợi học tiếng mẹ đẻ của học sinh dân tộc thiểu số dù nhu cầu là rất lớn.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Hữu Hoành, Phó Viện trưởng Viện Ngôn ngữ, Viện Hàn Lâm Khoa học - Xã hội Việt Nam nhấn mạnh: Trong bối cảnh hiện nay, hội nhập quốc tế đang diễn ra một cách sâu rộng trên mọi mặt của đời sống xã hội ở nước ta, cũng như nhiều quốc gia khác, việc bảo vệ sự đa dạng văn hóa, đa dạng ngôn ngữ đang trở thành vấn đề cấp bách. Ngôn ngữ là linh hồn của dân tộc. Mất ngôn ngữ thì sự tồn tại của dân tộc cũng không còn. Bảo tồn, duy trì và phát huy vai trò, bản sắc ngôn ngữ các dân tộc thiểu số trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế thực sự đang đặt ra cho chúng ta trách nhiệm nặng nề. Thực hiện tốt việc xây dựng chữ viết cho các ngôn ngữ có nguy cơ mai một, tiêu vong cũng như các dân tộc đang có nhu cầu sẽ là một công việc hết sức có ý nghĩa để chia sẻ trách nhiệm đặt ra.
Nhiều ý kiến tại tọa đàm kiến nghị để bảo tồn chữ viết và tiếng nói của đồng bào các dân tộc, các bộ, ngành, tổ chức đoàn thể cần tăng cường công tác phối hợp trong việc đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhân thức của toàn thể xã hội về công tác bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số; cần đổi mới, nâng cao nhận thức về phát triển giáo dục dân tộc cho cán bộ và người dân thấy rõ mục đích của việc dạy và học tiếng, chữ viết là nâng cao dân trí, bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc. Đặc biệt, với MTTQ, các tổ chức đoàn thể các cấp cần vận động các tầng lớp nhân dân hiểu đúng, hiểu rõ ích lợi và tầm quan trọng của chủ trương dạy chữ dân tộc trong trường phổ thông để từ đó vận động học sinh tích cực tham gia học chữ viết, tiếng nói của dân tộc mình.
Phúc Hằng
