Nhà dài truyền thống của người Ê Đê trên cao nguyên Đắk Lắk từ lâu đã vượt lên giá trị của một không gian sinh hoạt, trở thành biểu tượng kiến trúc độc đáo, nơi lưu giữ tinh hoa văn hóa mẫu hệ và tinh thần cộng đồng bền chặt.
Ngày nay, quá trình đô thị hóa và hội nhập đặt ra nhiều thách thức trong bảo tồn nhà dài truyền thống nhưng cũng mở ra cơ hội để phát huy giá trị, nhất là phát triển du lịch cộng đồng. Đây được xác định là hướng đi bền vững, giúp những ngôi nhà dài “sống” cùng thời gian và mang lại sinh kế cho đồng bào.
Biểu tượng văn hóa mẫu hệ và thách thức từ thời cuộc
Kiến trúc nhà dài của người Ê Đê là một công trình nghệ thuật độc đáo, hình dáng tựa chiếc thuyền độc mộc, thể hiện sự hòa hợp tuyệt đối với thiên nhiên đại ngàn. Nhà thường được làm bằng các vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, nứa, lợp mái cỏ tranh. Đặc trưng nổi bật nhất là chiều dài ngôi nhà lên hàng chục mét và có thể nối dài mỗi khi một thành viên nữ trong nhà lập gia đình, điều này cũng thể hiện đặc điểm của chế độ mẫu hệ tồn tại lâu đời.
Ngôi nhà dài truyền thống của người Ê Đê được gìn giữ từ đời này sang đời khác.
Một trong những điểm nhấn của nhà dài là cầu thang chính (cầu thang cái) với hình ảnh đôi bầu sữa mẹ và vầng trăng khuyết không chỉ là lối lên nhà mà còn là biểu tượng tôn vinh quyền lực của người phụ nữ trong gia đình. Không gian nhà dài được chia thành nhiều khu vực, như phòng khách, nơi sinh hoạt chung, cúng tế và phòng ngủ của các thành viên trong đại gia đình. Mọi hoạt động văn hóa, từ nghi lễ cúng bến nước, mừng lúa mới đến diễn xướng sử thi và tiếng cồng chiêng ngân vang, đều diễn ra dưới mái nhà dài. Do đó, nhà dài không chỉ là nơi ở, mà còn là "linh hồn" của cả buôn làng.
Bà Võ Thị Phượng, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk cho biết, từ bao đời nay nhà dài của người Ê Đê không chỉ là kiến trúc nhà ở, mà còn là biểu tượng của một nền văn hóa mẫu hệ độc đáo, gắn kết các thành viên trong gia đình và cộng đồng buôn làng. "Dưới mái nhà dài, tiếng cồng chiêng vang vọng, khói bếp mờ ảo và những câu chuyện kể bên ché rượu cần trong các lễ hội… Tất cả trở thành biểu tượng thiêng liêng của con người Tây Nguyên. Do đó, cần bảo tồn và phát huy giá trị của kiến trúc cũng như không gian văn hóa trong nhà dài truyền thống", bà Phượng nhấn mạnh.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk, toàn tỉnh hiện còn khoảng 5.600 ngôi nhà dài được lưu giữ và phục dựng. Tuy nhiên, trước “làn sóng” đô thị hóa, sự thay đổi về lối sống, đặc biệt là chi phí, nguồn vật liệu ngày càng khan hiếm, khiến việc duy trì và xây dựng nhà dài truyền thống rất khó khăn. Nhiều ngôi nhà dài bị xuống cấp, hư hỏng và được thay thế bằng nhà xây kiên cố theo phong cách hiện đại.
Trước thực trạng trên, tỉnh Đắk Lắk triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của nhà dài truyền thống của các đồng bào tại chỗ. Đến nay, việc gìn giữ, phục dựng nhà dài đạt được những kết quả tích cực. Ở nhiều buôn làng, bảo tồn nhà dài đã gắn với phát triển du lịch, những ngôi nhà dài không chỉ là nơi sinh hoạt của gia đình, cộng đồng mà còn trở thành điểm du lịch hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước.
Nhà dài buôn Akŏ Dhông - di sản “sống” của đồng bào Ê Đê
Điểm nhấn của nhà dài là cầu thang cái, hình ảnh đôi bầu sữa mẹ và vầng trăng khuyết, biểu tượng tôn vinh quyền lực của người phụ nữ trong gia đình.
Giữa phố núi Buôn Ma Thuột sôi động, buôn Akŏ Dhông (phường Buôn Ma Thuột) luôn nổi lên như một điểm sáng trong nỗ lực bảo tồn và phát huy văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Được công nhận là buôn du lịch cộng đồng từ đầu năm 2023, Akŏ Dhông trở thành "bảo tàng sống" về văn hóa của người Ê Đê, trong đó có những ngôi nhà dài truyền thống được gìn giữ từ đời này sang đời khác.
Bà H’Wit Byă, Trưởng buôn Akŏ Dhông cho biết, hiện trong buôn còn gần 40 ngôi nhà dài truyền thống, khác với những công trình phục dựng, nhà dài ở Akŏ Dhông là nơi sinh sống của đồng bào Ê Đê. Chính quyền địa phương cũng có chính sách hỗ trợ để người dân gìn giữ kiến trúc gốc và cảnh quan buôn làng. Các ngôi nhà dài được bảo vệ nghiêm ngặt về mặt kiến trúc, đồng thời khuyến khích khai thác trong chuỗi dịch vụ du lịch. Do đó, nhiều gia đình đã cải tạo không gian nhà dài và thiết kế phù hợp để phục vụ các dịch vụ như lưu trú, ăn uống, trải nghiệm không gian văn hóa… nhằm gắn việc bảo tồn với phát triển sinh kế của cộng đồng.
Là người đam mê du lịch, từng đi nhiều tỉnh, thành phố, bà Mai Thanh Tâm, du khách đến từ Hà Nội cảm nhận: Du lịch khám phá vùng đất, con người Đắk Lắk và lưu trú ở buôn Akŏ Dhông là một trong những trải nghiệm thú vị. Bà Tâm đặc biệt ấn tượng với kiến trúc nhà dài truyền thống của người Ê Đê với những gian nhà nối dài, cầu thang có hình ảnh bầu sữa mẹ và vầng trăng khuyết thể hiện vai trò tuyệt đối của người phụ nữ trong gia đình - điển hình cho chế độ mẫu hệ.
Nhà dài ở buôn Akŏ Dhông là nơi sinh sống và lưu truyền các phong tục tập quán tốt đẹp của đồng bào Ê Đê.
Nhà dài ở buôn Akŏ Dhông được trưng bày những bộ cồng chiêng cổ, ghế kpan dài, ché rượu cần, dụng cụ sinh hoạt, lao động… đã tái hiện một không gian sinh động, gần gũi của người Ê Đê nói riêng và buôn làng Tây Nguyên nói chung. "Hy vọng chính quyền địa phương, ngành chức năng sẽ tiếp tục quan tâm, hỗ trợ trong việc bảo tồn, phát huy giá trị của nhà dài truyền thống người Ê Đê để vừa giữ gìn bản sắc vừa phát triển sản phẩm du lịch đặc thù của tỉnh", bà Mai Thanh Tâm chia sẻ.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thụy Phương Hiếu chia sẻ: Tỉnh có nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống tạo nên sự đa dạng về văn hóa dân tộc, đặc biệt là bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số tại chỗ như Ê Đê, M’nông mà nổi bật là Trường ca Dam Săn, ngôn ngữ nói, chữ viết, mỹ thuật, âm nhạc, lễ hội, ẩm thực... và kiến trúc nhà dài là một trong những điểm nhấn độc đáo thu hút du khách đến với Đắk Lắk.
Tỉnh ủy, UBND tỉnh Đắk Lắk đã và đang thực hiện nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa và phát triển kinh tế của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn. Đặc biệt, tỉnh đã triển khai nghị quyết về “Hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng tại các thôn, buôn đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2021-2025”, tập trung hỗ trợ các thôn, buôn đồng bào dân tộc thiểu số phát triển du lịch. Trong đó, buôn Akŏ Dhông được chọn thực hiện mô hình điểm về du lịch cộng đồng, từ đó nhân rộng, phát triển ở các địa bàn khác. Đây cũng là buôn còn lưu giữ những nét độc đáo trong đời sống của người Ê Đê như nhà dài truyền thống, ẩm thực, thổ cẩm, không gian văn hóa cồng chiêng… nên thu hút đông đảo du khách đến trải nghiệm và khám phá.
Nhà dài ở buôn Akŏ Dhông, phường Buôn Ma Thuột trở thành điểm hấp dẫn du khách.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, thời gian tới, chính quyền địa phương và ngành chuyên môn sẽ tiếp tục triển khai chính sách hỗ trợ các buôn du lịch cộng đồng, như: Xây dựng, cải tạo, nâng cấp các công trình công cộng trong buôn phục vụ du lịch, đầu tư hệ thống hạ tầng, hỗ trợ kinh phí khôi phục, mua sắm trang thiết bị cho các đội văn nghệ, đội cồng chiêng, các vật dụng phục vụ lễ hội… Đồng thời, tuyên truyền người dân trong buôn ra sức bảo tồn nhà dài truyền thống, gắn với phát triển du lịch nhằm phát huy giá trị của nhà dài và tạo sinh kế bền vững bà con buôn làng.
Bảo tồn nhà dài truyền thống của người Ê Đê trên Cao nguyên Đắk Lắk không chỉ là giữ lại một công trình kiến trúc, mà còn giữ gìn nếp sống và bản sắc của một dân tộc cùng những phong tục, tập quán tốt đẹp. Việc phát triển du lịch cộng đồng với Akŏ Dhông là hạt nhân, trong đó nhiều ngôi nhà dài được lưu giữ đã minh chứng đây là hướng đi khả thi, giúp nhà dài trở thành một di sản văn hóa sống động, mang lại giá trị kinh tế và niềm tự hào cho đồng bào Ê Đê hôm nay và mai sau./.
