Trước tác động của biến đổi khí hậu, nguy cơ cháy rừng và tình trạng xâm hại tài nguyên thiên nhiên, công tác bảo vệ rừng tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát ngày càng đòi hỏi sự kết hợp giữa sức người và khoa học công nghệ. Giữ màu xanh cho Lò Gò - Xa Mát hôm nay cũng chính là nhắc nhớ về truyền thống hào hùng cũng như bảo vệ “lá phổi xanh” nơi biên giới Tây Nam của Tổ quốc.
Ngày đêm chung tay giữ rừng
Nằm ở vùng chuyển tiếp giữa Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long, Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát có diện tích gần 30.000 ha, tiếp giáp Campuchia với đường biên dài gần 70km. Đây là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của khu vực phía Nam với nhiều kiểu hệ sinh thái đặc trưng như rừng lá rộng thường xanh, rừng khộp và đất ngập nước. Theo lãnh đạo Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát, hiện nơi đây ghi nhận 934 loài thực vật (trắc, giáng hương, cẩm lai, gõ mật, trai, căm xe, những loài cây cho gỗ thuộc họ dầu như dầu con rái, dầu trà beng, dầu song nàng…) và hơn 580 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm như voọc chà vá chân đen, già đẫy Java, gà lôi hông tía, cu li nhỏ, vượn đen má hung, hổ mang chúa, sếu đầu đỏ… Không chỉ là “kho báu” đa dạng sinh học, khu rừng còn đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu, bảo vệ môi trường sinh thái và giữ vững an ninh vùng biên.
Giữa cái nắng gay gắt của mùa khô biên giới, những cán bộ kiểm lâm vẫn miệt mài tuần tra qua các cánh rừng khộp khô hanh, nơi chỉ cần một tàn lửa nhỏ cũng có thể gây cháy lớn. Với hơn 20 năm gắn bó với rừng Lò Gò - Xa Mát, ông Tưởng Quang Hai, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Khu vực I thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tây Ninh đã trải qua nhiều đợt tuần tra xuyên rừng, tham gia công tác phòng cháy, chữa cháy và xử lý các vụ vi phạm lâm luật. Ông Hai tâm sự: “Khi nhìn thấy những cánh rừng được bảo vệ, phát triển xanh tốt hơn, người dân hiểu hơn giá trị của rừng, tôi thấy mọi nỗ lực của mình đều xứng đáng”.
Công tác tuần tra, bảo vệ rừng được lực lượng kiểm lâm duy trì thường xuyên theo cả kế hoạch định kỳ và đột xuất. Tùy tình hình thực tế, các tổ công tác bám sát địa bàn, kiểm tra các tuyến trọng điểm nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi khai thác lâm sản, săn bắt động vật hoang dã trái phép. Ông Hai cho biết, trong một lần tuần tra ban đêm tại khu vực rừng giáp biên, lực lượng kiểm lâm phát hiện tiếng cưa máy phát ra từ rừng sâu. Tổ công tác nhanh chóng tiếp cận hiện trường. Khi bị phát hiện, các đối tượng bỏ chạy và chống đối quyết liệt. Sau nhiều giờ truy bắt, lực lượng chức năng đã khống chế được hai đối tượng cùng tang vật. “Lúc đó anh em phải khiêng từng khúc gỗ, dẫn giải đối tượng về trạm giữa đêm khuya. Ai cũng mệt nhưng rất vui vì đã hoàn thành nhiệm vụ”, ông Hai nhớ lại. Công việc của lực lượng kiểm lâm luôn đối mặt với nhiều khó khăn, vất vả. Có những ngày nhiệt độ ngoài trời vượt 38 độ C nhưng cán bộ, kiểm lâm vẫn phải đi bộ tuần tra xuyên rừng. Vào cao điểm mùa khô, nhiều người gần như thức trắng nhiều đêm liên tục để trực phòng cháy, chữa cháy rừng.
Bên cạnh đó, các cán bộ, chiến sĩ biên phòng cũng đang ngày đêm chung tay giữ rừng. Trung tá Nguyễn Viết Hưng, nhân viên quân y Đồn Biên phòng Lò Gò đã có hơn 20 năm công tác nơi vùng biên này. Ngoài nhiệm vụ tuần tra bảo vệ biên giới, anh còn thường xuyên xuống địa bàn gặp gỡ người dân có đất sản xuất gần rừng để tuyên truyền pháp luật về biên giới và bảo vệ rừng. Anh hiểu từng tập quán sinh hoạt, quen thuộc với từng tổ, từng hộ dân vùng biên. Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa kiểm lâm, biên phòng và người dân, nhiều vụ vi phạm đã được phát hiện từ sớm thông qua tin báo của quần chúng. “Mình phải sâu sát với bà con thì nói dân mới nghe, mới tin. Khi người dân hiểu được giá trị của rừng và trách nhiệm bảo vệ biên giới thì họ sẽ không tiếp tay cho khai thác lâm sản hay săn bắt động vật trái phép”, anh Hưng nói.
Công nghệ tiếp sức giữ rừng biên giới
Những năm gần đây, áp lực đối với công tác bảo vệ rừng tại Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát ngày càng lớn. Trong các tháng cao điểm mùa khô, nguy cơ cháy rừng luôn ở mức cao. Trước thực tế đó, Ban Quản lý Vườn đã đề xuất đầu tư nhiều thiết bị ứng dụng khoa học công nghệ như camera phát hiện cháy rừng, bẫy ảnh giám sát động vật hoang dã, máy cày, xe téc nước phục vụ công tác phòng cháy, chữa cháy rừng. Tuy nhiên, phần lớn các hạng mục vẫn đang trong giai đoạn đề xuất, chưa được trang bị đầy đủ. “Nếu được đầu tư thêm thiết bị và ứng dụng khoa học công nghệ, công tác tuần tra, phát hiện và xử lý vi phạm sẽ nhanh và hiệu quả hơn rất nhiều”, ông Nguyễn Minh Cường, Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát cho biết.
Khoa học công nghệ đã và đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý, bảo vệ rừng. Năm 2026, Vườn được trang bị hệ thống camera giám sát ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng phát hiện khói, lửa và gửi cảnh báo sớm về trung tâm điều hành. Cùng với đó, flycam và phần mềm theo dõi biến động rừng cũng được đưa vào sử dụng nhằm hỗ trợ giám sát, phát hiện sớm các hành vi xâm hại tài nguyên rừng.
Theo bà Trần Thị Ngân Hà, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tây Ninh, ngành kiểm lâm đã đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đồng thời tăng cường phối hợp các lực lượng tuần tra, kiểm soát tại khu vực biên giới, tuyến sông Vàm Cỏ Đông và các địa bàn trọng điểm. Nhờ triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, số vụ vi phạm Luật Lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh giảm từ 521 vụ giai đoạn 2016 - 2020 xuống còn 390 vụ trong giai đoạn 2021 - 2025. Tuy nhiên, hệ thống công nghệ hiện nay vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế do số lượng camera còn hạn chế, chưa phủ kín các điểm nóng; hạ tầng truyền dẫn và nhân lực vận hành công nghệ còn thiếu. Vì vậy, tỉnh Tây Ninh đang triển khai kế hoạch đầu tư hơn 40 tỷ đồng trong giai đoạn 2026 - 2028 nhằm nâng cao năng lực phòng cháy, chữa cháy rừng, mở rộng hệ thống camera AI, bổ sung thiết bị bay chuyên dụng và xây dựng trung tâm điều hành số phục vụ quản lý rừng.
Bên cạnh ứng dụng công nghệ, Ban Quản lý Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát tiếp tục triển khai nhiều giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học, cứu hộ động vật hoang dã, nghiên cứu khoa học và tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng. Các mô hình phát triển du lịch sinh thái, kinh tế dưới tán rừng và hỗ trợ sinh kế cho người dân vùng đệm cũng được đẩy mạnh nhằm giảm áp lực lên tài nguyên rừng.
Năm 2019, Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát được công nhận là Vườn Di sản ASEAN - dấu mốc quan trọng ghi nhận những nỗ lực trong bảo tồn thiên nhiên nơi biên giới Tây Nam. Giữ rừng hôm nay chính là bảo vệ cây xanh, bảo vệ động vật hoang dã, là gìn giữ an ninh sinh thái, bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia và giữ lại màu xanh cho các thế hệ mai sau.
Xanh mãi ký ức và niềm tự hào dân tộc
Giữa những cánh rừng xanh thẳm của Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát, ký ức lịch sử vẫn hiện hữu qua từng con đường mòn, từng mái lán và những địa danh gắn với một thời kháng chiến gian lao. Trở lại vùng đất từng in dấu những năm tháng hoạt động của cha mình - cố Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, ông Nguyễn Hữu Châu, Phó Chủ nhiệm Thường trực Câu lạc bộ Truyền thống kháng chiến Đoàn Thanh niên các cơ quan Trung ương Cục miền Nam không giấu được xúc động khi nhắc lại ký ức lịch sử nơi căn cứ địa cách mạng năm xưa. Từ “R” - căn cứ địa cách mạng Chiến khu Bắc Tây Ninh, hàng vạn thanh niên từ khắp mọi miền đất nước đã tìm về, sẵn sàng cống hiến tuổi xuân cho độc lập dân tộc theo lời dạy của Bác Hồ: “Đâu cần thanh niên có, việc gì khó có thanh niên”. Nơi đây đã chứng kiến biết bao hy sinh, cống hiến của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ và thanh niên yêu nước trong suốt những năm tháng kháng chiến ác liệt.
Ngày nay, Di tích Lịch sử quốc gia đặc biệt Căn cứ Trung ương Cục miền Nam đã trở thành điểm đến ý nghĩa của nhiều thế hệ; là nơi các cựu chiến binh, cựu cán bộ trở về tri ân đồng đội, đồng thời là “lớp học lịch sử ngoài trời” sinh động dành cho thế hệ trẻ. Mỗi năm, khu di tích thu hút hơn 130.000 lượt khách tham quan, học tập và tìm hiểu lịch sử. Theo định hướng phát triển du lịch của tỉnh Tây Ninh, khu di tích sẽ được kết nối với các dự án du lịch sinh thái thuộc Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát nhằm hình thành chuỗi sản phẩm du lịch về nguồn gắn với trải nghiệm thiên nhiên, góp phần phát huy giá trị lịch sử và tài nguyên sinh thái của địa phương.
Triển khai kế hoạch phát triển văn hóa, thể thao và du lịch năm 2026, tỉnh Tây Ninh dự kiến đưa vào khai thác nhiều tuyến tham quan kết hợp giữa lịch sử và sinh thái, trong đó có tuyến tham quan Bia tưởng niệm Di tích quốc gia đặc biệt Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam, Bia Trường Nguyễn Văn Trỗi kết hợp khám phá trảng (cánh đồng) nhân trần thuộc khu vực Đội Quản lý bảo vệ rừng biên giới bằng hình thức đi bộ dã ngoại, xe đạp hoặc xe máy. Ngoài ra, các tuyến kết nối Căn cứ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam với rừng dầu Đa Ha, trảng Tà Nốt, trảng Tân Thanh... cũng đang được xây dựng nhằm phục vụ du khách yêu thích trải nghiệm thiên nhiên và tìm hiểu lịch sử. Nhiều sản phẩm du lịch mới cũng được định hướng phát triển như tuyến “Tây Ninh - Hành trình về nguồn”, tour khám phá động Kim Quang kết hợp trải nghiệm rừng Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát cùng các chương trình dã ngoại, học tập lịch sử dành cho học sinh, sinh viên./.
