Trong dòng chảy của xã hội hiện đại, nhiều nét văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số tại chỗ đang dần bị mai một theo thời gian.
Trước thực trạng đó, nhiều hoạt động đã được các cấp, ngành, địa phương tích cực triển khai thực hiện, với mục tiêu bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Một trong những giải pháp được đưa ra là phục dựng các lễ hội, giúp thế hệ trẻ trong cộng đồng các dân tộc thiểu số thấy rõ được vai trò, giá trị của văn hóa truyền thống, để những nét văn hóa dân tộc không bị “cuốn trôi” theo “dòng chảy” thời gian.
Từ Lễ mừng lúa mới của người Giẻ - Triêng...
Xã Dục Nông là một trong những địa phương vùng biên giới của tỉnh Quảng Ngãi, là nơi sinh sống của cộng đồng 12 dân tộc khác nhau; trong đó, dân tộc Giẻ - Triêng chiếm đa số. Tại đây còn lưu giữ những lễ hội truyền thống, những nét văn hóa đặc trưng riêng có của dân tộc Giẻ - Triêng. Xã cũng xây dựng và phát triển Làng Du lịch cộng đồng Đăk Răng, vừa để phát triển du lịch, vừa để bảo tồn và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có Lễ mừng lúa mới.
Lễ mừng lúa mới là một trong những dịp lễ quan trọng nhất của người Giẻ - Triêng, mang đậm nét văn hóa truyền thống của cộng đồng. Nghệ nhân ưu tú A Brol Vẽ, già làng Đăk Răng cho biết, từ xa xưa, người Giẻ - Triêng chỉ quen sống du canh, du cư, việc trồng trọt chỉ dựa vào trọc tỉa, sản lượng thường không cao, năm được, năm mất. Vì thế, năm nào dân làng cũng chuẩn bị những lễ vật tươm tất để cúng thần linh cầu mùa, cầu may, cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Tuy nhiên, do sự bùng nổ của thời đại công nghệ, cùng sự không mặn mà với văn hóa truyền thống của giới trẻ, Lễ mừng lúa mới đứng trước nguy cơ bị mai một. Nhiều công đoạn hay nghi thức trong buổi lễ hiện nay chỉ còn Nghệ nhân ưu tú A Brol Vẽ thực hiện được. Điều này không chỉ khiến cộng đồng người Giẻ - Triêng ở làng Đăk Răng lo lắng, mà còn làm “đau đầu” ngành Văn hóa tỉnh Quảng Ngãi cũng như chính quyền địa phương trong việc bảo tồn những nét đặc sắc của Lễ mừng lúa mới trong văn hóa của người Giẻ - Triêng.
Nắm được vấn đề đó, tháng 12/2025, Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp cùng Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi tổ chức truyền dạy và phục dựng Lễ mừng lúa mới của dân tộc Giẻ - Triêng. Hoạt động nhằm bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa của nghi lễ đặc trưng này. Tại chương trình, 75 học viên đã được các nghệ nhân “gạo cội” truyền dạy lại cách thức để tổ chức Lễ mừng lúa mới theo đúng phong tục của người Giẻ - Triêng.
Em Brol Đức Việt, sinh năm 2011 cho biết, trước đây, em chỉ được xem các nghệ nhân, các cô chú lớn tuổi trong làng trình diễn Lễ mừng lúa mới. Em có được nghe người lớn kể lại về lễ hội quan trọng này, nhưng không biết cách trình diễn. Tuy nhiên, sau khi được các nghệ nhân truyền dạy, em đã có thể tham gia trình diễn ở những phần tiết mục đơn giản. Em cảm thấy rất vui vì đã có thể tham gia trình diễn Lễ mừng lúa mới. Sau này, em sẽ cố gắng theo học các nghệ nhân, để biết nhiều hơn các nghi thức của buổi lễ và trình diễn. Qua đó, vừa góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc, vừa xây dựng và phát triển du lịch cho làng Đăk Răng.
Ông Trần Cao Bảo Việt, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Dục Nông nhận định, việc phục dựng và truyền dạy nghi thức Lễ mừng lúa mới có vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Giẻ - Triêng trên địa bàn xã. Thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh truyền dạy, xây dựng các đội ngũ nghệ nhân trẻ, kế tục sự nghiệp bảo tồn và phát huy những nét văn hóa truyền thống. Qua đó, xây dựng các thôn, làng “vững về hạ tầng, đẹp về văn hóa”.
... đến không gian văn hóa Rơ Măm
Dân tộc Rơ Măm là một trong bảy dân tộc thiểu số ít người nhất Việt Nam, chỉ có 201 hộ với gần 600 khẩu, sinh sống chủ yếu tại xã Mô Rai, tỉnh Quảng Ngãi. Trong văn hóa của mình, cồng chiêng, múa xoang và hát dân ca đã gắn liền với bao thế hệ người Rơ Măm. Thế nhưng, giống như nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số khác, những nét văn hóa truyền thống ấy cũng đang dần bị mai một theo thời gian.
Thực hiện Dự án 6, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bao dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, cuối tháng 12/2025, Bảo tàng tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi tổ chức trình diễn cồng chiêng, múa xoang và hát dân ca tại làng Le, xã Mô Rai.
Ông Nguyễn Văn Quang, Phó Giám đốc Bảo tàng cho biết, chương trình nhằm tạo sự lan tỏa Di sản văn hóa phi vật thể cồng chiêng, múa xoang và hát dân ca rộng rãi trong cộng đồng dân tộc Rơ Măm. Qua đó, giúp khôi phục và phát triển văn hóa truyền thống trong bối cảnh đang dần bị mai một theo thời gian. Để thực hiện chương trình, Bảo tàng tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi thông qua già làng, người có uy tín để tìm hiểu và mở các lớp truyền dạy cho bà con nhân dân.
“Thực tế, hiện nay số lượng nghệ nhân, người có thể chơi cồng chiêng, múa xoang và hát dân ca trong cộng đồng Rơ Măm không còn nhiều, đa số cũng đã lớn tuổi. Để triển khai, Bảo tàng đã mời các nghệ nhân tham gia vào lớp truyền dạy; đồng thời tuyên truyền, vận động người dân, đặc biệt là thế hệ thanh niên tham gia lớp học và giúp họ có thể tự tin trình diễn trên sân khấu”, ông Nguyễn Văn Quang cho biết thêm.
Già A Ngốc, người uy tín làng Le, xã Mô Rai chia sẻ, lớp học được mở 10 ngày, bà con trong làng rất vui và phấn khởi. Bởi nhiều năm qua, các loại hình nghệ thuật truyền thống trong cộng đồng đã dần bị mai một, khi chỉ còn một vài người biết chơi nhạc cụ, múa xoang và hát dân ca. Nhưng nay, nhờ có sự hỗ trợ của các cơ quan chức năng, số lượng người biết và có thể trình diễn nhạc cụ, hát dân ca, múa xoang đã tăng lên đáng kể.
“Trước đây, trong cộng đồng Rơ Măm, mỗi loại hình nghệ thuật chỉ có từ 2 - 3 người biết chơi thôi. Nhưng sau khi được Bảo tàng tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi về triển khai chương trình trình diễn cồng chiêng, múa xoang và hát dân ca, làng Le bây giờ đã có khoảng 12 người có thể chơi cồng chiêng; 15 người biết múa xoang; 10 người biết hát dân ca. Bên cạnh đó, còn nhiều em nhỏ cũng có thể tham gia vào múa cồng chiêng. Đây là tín hiệu rất vui cho cộng đồng người Rơ Măm chúng tôi”, già A Ngốc vui mừng nói.
Theo ông Phan Văn Hoàng, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, trên địa bàn tỉnh có 8 dân tộc thiểu số tại chỗ là Xơ Đăng, Bahnar, Giẻ - Triêng, J’Rai, H’rê, Cor, B’râu và Rơ Măm. Mỗi dân tộc có vốn văn hóa phong phú, đa dạng với các lễ hội truyền thống, đặc biệt là Lễ mừng lúa mới, gắn với các loại hình nghệ thuật trình diễn như cồng chiêng, múa xoang, hát dân ca…
Tuy nhiên, với xã hội ngày càng phát triển, việc chuyển đổi cây trồng truyền thống sang cây công nghiệp mang lại lợi nhuận kinh tế cao đã phần nào ảnh hưởng, làm cho các lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số tại chỗ trên địa bàn tỉnh đang có nguy cơ bị mai một. Đơn cử, đối với một số cộng đồng do không còn sản xuất lúa rẫy thì hầu như không còn duy trì tổ chức Lễ mừng lúa mới.
“Các hoạt động phục dựng đã khơi dậy niềm tự hào về giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc; nâng cao nhận thức và tạo sự lan tỏa trong cộng đồng, nhất của cấp chính quyền và chủ thể văn hóa trong việc bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội truyền thống của dân tộc. Qua đó, từng bước xây dựng sản phẩm văn hóa truyền thống, trong đó có lễ hội truyền thống trở thành sản phẩm phục vụ phát triển du lịch; giới thiệu, quảng bá giá trị lễ hội truyền thống đến với bạn bè trong và ngoài nước; góp phần bảo tồn, phát huy giá trị các lễ hội truyền thống nói chung, Lễ mừng lúa mới nói riêng”, ông Phan Văn Hoàng nhấn mạnh.
