Trong đó, mô hình trồng dưa chuột liên kết với hợp tác xã cho hiệu quả kinh tế rõ nét, giúp nhiều hộ dân tăng thu nhập, vươn lên thoát nghèo và mở ra hướng phát triển sản xuất hàng hóa.
Liên kết sản xuất nâng cao giá trị nông sản
Kiên Đài là xã miền núi có 2.181 hộ dân với hơn 9.300 nhân khẩu; trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 90%. Địa hình chủ yếu là đồi núi, sinh kế của người dân dựa vào sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp. Thu nhập bình quân đầu người của xã hiện đạt 42,3 triệu đồng/năm; sản xuất nông nghiệp vẫn còn những hạn chế do quy mô nhỏ lẻ, giá trị kinh tế của một số cây trồng truyền thống chưa cao.
Trước thực tế đó, chính quyền địa phương xác định phát triển các cây trồng, vật nuôi có lợi thế; đồng thời tăng cường liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp để hình thành chuỗi sản xuất gắn với thị trường tiêu thụ. Cách làm này không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo điều kiện để người dân chủ động hơn trong sản xuất, giảm rủi ro đầu ra.
Một trong những mô hình mang lại hiệu quả rõ nét là liên kết trồng và bao tiêu sản phẩm dưa chuột. Hiện toàn xã có hơn 20 ha dưa chuột tại các thôn Làng Khây, Khun Vìn, Bản Vả, Khun Mạ và Bản Ho. Người dân được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, tưới tiêu, phòng trừ sâu bệnh; sản phẩm sau thu hoạch được hợp tác xã và các đơn vị liên kết thu mua theo giá thị trường.
Theo ông Nông Văn Sơn, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Kiên Đài, đơn vị đang liên kết sản xuất, bao tiêu dưa chuột với gần 200 hộ dân. Nhờ điều kiện sản xuất phù hợp, cây dưa chuột có thể trồng 3 vụ/năm, thời gian từ khi trồng đến khi bắt đầu thu hoạch chỉ hơn một tháng. Với diện tích 1.000 m2, người dân có thể thu về từ 20-30 triệu đồng/vụ.
Mức thu nhập này cho thấy hiệu quả kinh tế của cây dưa chuột cao hơn đáng kể so với trồng lúa trên cùng diện tích; đồng thời giúp người dân quay vòng vốn nhanh, tận dụng đất sản xuất và tăng số vụ canh tác trong năm. Nhờ có đơn vị liên kết thu mua cũng giúp người dân yên tâm đầu tư chăm sóc, hạn chế tình trạng sản phẩm đến kỳ thu hoạch nhưng khó tìm đầu ra.
Gia đình chị Ma Thị Hường, thôn Khun Vìn là một trong những hộ gắn bó với mô hình này từ năm 2021. Trên gần 1.500 m2 đất ruộng, gia đình chị duy trì trồng dưa chuột theo hợp đồng liên kết với hợp tác xã.
Chị Hường cho hay, trước đây gia đình thuộc diện cận nghèo, phải vay vốn ngân hàng để đầu tư sản xuất. Từ khi chuyển sang trồng dưa chuột theo hình thức liên kết, thu nhập được cải thiện rõ rệt. Nhờ nguồn thu từ cây trồng này, gia đình từng bước mua sắm vật dụng phục vụ sinh hoạt, trả hết nợ ngân hàng và đến năm 2023 đã thoát cận nghèo.
Trong quá trình sản xuất, người dân còn được hợp tác xã và doanh nghiệp liên kết hỗ trợ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; chính quyền xã tổ chức tập huấn kỹ thuật từ 1-2 lần/năm. Sự hỗ trợ đồng bộ từ đầu vào, quy trình canh tác đến tiêu thụ sản phẩm góp phần giảm bớt khó khăn cho các hộ sản xuất, nhất là những gia đình còn hạn chế về vốn và kinh nghiệm.
Theo ông Bùi Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND xã Kiên Đài, từ năm 2021 đến nay, địa phương đã phát triển mô hình liên kết trồng dưa chuột trên diện tích trên 20 ha/vụ, tổ chức sản xuất 3 vụ/năm. Giá trị sản xuất bình quân đạt khoảng 300-350 triệu đồng/ha/năm.
Kết quả này cho thấy, khi tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa gắn với nhu cầu thị trường và có đơn vị thu mua, trên cùng một diện tích đất canh tác có thể tạo ra giá trị kinh tế cao hơn, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân. Đây cũng là cơ sở để xã Kiên Đài tiếp tục nhân rộng mô hình, chuyển đổi diện tích sản xuất kém hiệu quả sang những cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.
Mở rộng mô hình, hướng tới sinh kế bền vững
Ngoài dưa chuột, Kiên Đài đang từng bước thử nghiệm, phát triển thêm các mô hình sản xuất như: sâm bố chính, nuôi ốc nhồi, dúi, dê... nhằm đa dạng hóa sinh kế, tận dụng lợi thế về điều kiện tự nhiên, khí hậu và tập quán sản xuất của người dân.
Tại thôn Bản Vả, mô hình trồng sâm bố chính bước đầu thu hút sự quan tâm của người dân. Theo ông Hoàng Văn Đối, Trưởng thôn Bản Vả, thôn hiện có 176 hộ; trong đó 32 hộ trồng sâm bố chính. Qua thực tế sản xuất ban đầu, loại cây này cho thu nhập cao hơn so với trồng lúa, ngô và một số loại rau màu truyền thống. Với diện tích 1.000 m2, người trồng có thể thu về hơn 20 triệu đồng/vụ; tỷ lệ hộ nghèo của thôn Bản Vả còn 39%, đặc biệt việc phát triển các cây trồng có giá trị kinh tế cao sẽ tạo thêm nguồn thu, góp phần thực hiện mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo của thôn từ 3-4% ngay trong năm 2026.
Ông Hoàng Văn Đối chia sẻ: "Nếu có doanh nghiệp hoặc hợp tác xã đứng ra liên kết, bao tiêu ổn định, người dân sẽ yên tâm mở rộng diện tích, đầu tư sản xuất. Hiện chính quyền xã đang tìm kiếm, kết nối với các doanh nghiệp để hình thành chuỗi tiêu thụ sâm bố chính, từng bước khắc phục tình trạng sản xuất tự phát, không gắn với thị trường. Việc liên kết tiêu thụ giữ vai trò quan trọng trong nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Để nhân rộng cách làm này, địa phương đang lựa chọn cây trồng phù hợp với thổ nhưỡng, khí hậu; quy hoạch vùng sản xuất tập trung; đồng thời xây dựng phương án tiêu thụ khả thi trước khi vận động người dân mở rộng diện tích".
Ông Bùi Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND xã Kiên Đài cho biết, thời gian tới, xã tiếp tục định hướng, quy hoạch các vùng sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác; tăng cường kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã để tổ chức sản xuất theo chuỗi, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, nâng cao chất lượng và giá trị nông sản.
Cùng với đó, địa phương chú trọng đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ sinh kế và tạo điều kiện để người dân tiếp cận nguồn vốn từ ngân hàng chính sách, ngân hàng thương mại. Đây là những giải pháp nhằm giúp các hộ có đủ điều kiện đầu tư sản xuất, mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả kinh tế.
Hiện nay, xã Kiên Đài đang thúc đẩy ứng dụng kinh tế số thông qua việc ra mắt nhóm “Chợ vùng cao Kiên Đài”, hướng tới tổ chức các phiên giao thương định kỳ, quảng bá và kết nối tiêu thụ sản phẩm trên các nền tảng trực tuyến, sàn thương mại điện tử. Nếu được triển khai đồng bộ, hoạt động này sẽ mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, giảm bớt khâu trung gian và tạo thêm cơ hội nâng cao giá trị nông sản địa phương.
Từ thực tiễn tại Kiên Đài cho thấy, liên kết sản xuất không chỉ là giải pháp tiêu thụ nông sản mà còn là hướng đi quan trọng để tái cơ cấu nông nghiệp ở vùng khó khăn. Khi người dân được hỗ trợ kỹ thuật, tiếp cận nguồn vốn và có đầu ra ổn định, hiệu quả sử dụng đất được nâng lên, thu nhập từng bước cải thiện, tạo nền tảng để giảm nghèo bền vững.
Việc tiếp tục củng cố mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và chính quyền địa phương sẽ góp phần hình thành các vùng sản xuất hàng hóa, khai thác tốt tiềm năng nông nghiệp, mở ra cơ hội phát triển kinh tế và nâng cao đời sống cho người dân.
