Dân tộc Khơ Mú là một trong những tộc người cư trú lâu đời ở khu vực Tây Bắc Việt Nam, gắn bó mật thiết với núi rừng, nương rẫy và sản xuất nông nghiệp. Trong đời sống tinh thần, đồng bào Khơ Mú quan niệm vạn vật đều có linh hồn; trời, đất, rừng núi và ruộng nương đều có mối quan hệ chặt chẽ, chi phối trực tiếp đến cuộc sống con người. Từ niềm tin đó, nhiều nghi lễ nông nghiệp đã hình thành và được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trong đó có nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu - một sinh hoạt văn hóa mang đậm giá trị tâm linh và cộng đồng.
Nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu thường được tổ chức vào khoảng tháng 11 hoặc 12 hằng năm, khi đồng bào đã hoàn tất việc gặt hái, lúa được gom thành từng đống trên nương. Đây là thời điểm chuyển giao quan trọng của chu kỳ sản xuất nông nghiệp, khi con người bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất, thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho mùa màng, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, cây lúa, cây ngô sinh trưởng tốt trong vụ sau.
Lễ vật dâng cúng được chuẩn bị chu đáo nhưng không cầu kỳ, thể hiện sự mộc mạc, chân thành của cư dân nông nghiệp miền núi. Thông thường, lễ vật gồm một con lợn, các loại rau củ quả, hoa rừng, hương, rượu cần, cơm nếp, bánh kẹo, chè, nước ngọt, vải trải bàn lễ và cờ cán. Mỗi lễ vật đều là thành quả lao động của cả bản, mang ý nghĩa dâng hiến tinh túy của đất trời lên các đấng siêu nhiên.
Công tác chuẩn bị cho nghi thức được phân công rõ ràng. Già làng người có uy tín trong cộng đồng giữ vai trò chủ lễ, thông báo thời gian, nội dung và phân công nhiệm vụ cho từng hộ. Phụ nữ đảm nhiệm việc dọn dẹp vệ sinh, chuẩn bị lương thực, tìm hoa rừng và rau củ. Nam giới, nhất là thanh niên, lên rừng chặt tre, dựng lán, làm bàn bày lễ. Người cao tuổi chuẩn bị trang phục truyền thống và bài khấn dâng thần linh; đội trống, chiêng tranh thủ luyện tập để biểu diễn trong ngày lễ.
Phần lễ được tiến hành trang nghiêm. Chủ lễ thắp hương, đọc lời khấn báo với tổ tiên và các thần linh cai quản bản làng về việc tổ chức nghi thức, cầu mong bồ thóc đầy, không sâu bệnh, bản làng yên vui.
Khi lời khấn kết thúc, mọi người cùng mở đống thóc: người đập thóc, người đánh trống, chiêng, tạo thành vòng tròn quanh nương lúa trong không khí rộn ràng, phấn khởi.
Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu còn là dịp gắn kết cộng đồng, nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn, tổ tiên; giáo dục tinh thần đoàn kết, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Giản dị nhưng sâu sắc, nghi lễ này tiếp tục được đồng bào Khơ Mú ở Sơn La gìn giữ như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa truyền thống.
