Những ngày cuối năm, khi gió bấc se sắt thổi, khi những mái ngói rêu phong quanh đền Đô trầm mặc trong làn sương mỏng, làng nghề bánh phu thê Đình Bảng (nay thuộc phường Từ Sơn, Bắc Ninh) lại bừng lên nhịp điệu riêng của mùa Xuân. Tết ở vùng đất Kinh Bắc không chỉ hiện diện trong sắc đào phai trước hiên nhà, trong không khí rộn ràng chợ Tết, mà còn lan tỏa từ những gian bếp đỏ lửa, nơi những mẻ bánh phu thê đang lặng lẽ tỏa hương.
Lá được rửa sạch, lau khô trước khi gói bánh.
Vừa rẽ vào lối nhỏ dẫn về đền Đô, chúng tôi bắt gặp một bác trung niên đang thoăn thoắt xếp từng cặp bánh ngay ngắn vào thùng giấy. Đôi tay làm việc không ngừng mà giọng bác vẫn ngân nga:
“Hỡi người đi khắp muôn nơi
Hãy về Đình Bảng mà coi làng nghề
Xem trong đôi bánh phu thê
Lá xanh màu của núi rừng
Vàng thơm miếng bánh của vùng đế đô…”
Câu ca mộc mạc mà tha thiết ấy như sợi chỉ vô hình nối quá khứ với hiện tại. Chỉ cần nghe đến “đôi bánh phu thê”, lòng người đã chùng xuống, thấy Tết đang len lỏi qua từng nếp lá, từng sợi lạt giang mềm dẻo.
![Nhân đỗ được bọc bởi "tấm áo" bột nếp vàng óng.](https://dantocmiennui-media.baotintuc.vn/images/4d435959dd1149ed94feb68abffcf7aecb4bc6e84eb1f9e267d7edef927aa3eb96fed3e94def4cc4b2a16d6d567a3c53300e811269e97d0887a0544aa5725225/banh-phu-the-dinh-bang-7170.jpg.avif "Nhân đỗ được bọc bởi "tấm áo" bột nếp vàng óng.")
Nhân đỗ được bọc bởi "tấm áo" bột nếp vàng óng.
Bánh phu thê hay còn gọi là bánh xu xê, từ lâu đã trở thành một biểu tượng văn hóa của vùng đất Kinh Bắc. Nhỏ bé, vuông vức, giản dị, nhưng ẩn chứa trong đó là triết lý về sự hòa hợp, thủy chung. Người xưa trao nhau đôi bánh trong ngày cưới như lời chúc vợ chồng son sắt. Còn mỗi độ xuân về, bánh phu thê lại hiện diện trên mâm cỗ Tết như một lời cầu mong sum vầy, viên mãn.
Bóc nhẹ lớp lá dong xanh, lớp bột trong veo hiện ra, óng ánh như sương sớm. Nhân đậu xanh vàng ươm, quyện dừa trắng, thơm mà thanh, ngọt mà không gắt. Cái dẻo của nếp cái hoa vàng, cái bùi của đậu, cái béo nhẹ của dừa hòa quyện thành hương vị vừa tinh tế vừa mộc mạc. Ai đó từng nói, ăn một miếng bánh phu thê là nếm được vị của thời gian - thứ thời gian được chưng cất qua bàn tay bao thế hệ.
Bánh được gói theo nguyên tắc trong lá chuối, ngoài lá dong.
Cận Tết, làng nghề bánh phu thê Đình Bảng thường bước vào mùa tất bật nhất trong năm. Từ tinh mơ đến khuya muộn, khắp các ngõ xóm nhộn nhịp người chẻ lạt, rửa lá, tiếng nước sôi lục bục trong nồi hấp. Không khí lao động rộn ràng khiến cả làng như được đánh thức bởi mùa Xuân.
Từ đầu tháng Chạp, nhiều hộ trong làng đã tăng công suất để phục vụ thị trường Tết. Bánh không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn theo chân thương lái đi Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, vào tận TP Hồ Chí Minh. Những cặp bánh buộc lạt xinh xắn được xếp ngay ngắn, mang theo hương vị Kinh Bắc đi muôn nơi.
Anh Nguyễn Đình Sơn, người trẻ kế nghiệp nghề gia đình, kể rằng tuổi thơ anh gắn với tiếng nước sôi lục bục và mùi đậu sên thơm ngậy. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, anh trở về quê, tiếp tục theo nghề cha ông. Mỗi ngày gia đình anh Sơn làm khoảng 300 chiếc, nhưng vui nhất vẫn là dịp Tết, khi bánh được đi khắp muôn nơi.
Bánh được gói theo nguyên tắc trong lá chuối, ngoài lá dong.
Trong căn nhà nhỏ của gia đình bà Nguyễn Thị Thu, ánh lửa bập bùng soi rõ những gương mặt chăm chú. Người vo nếp, người sên đậu, người gói bánh. Công việc nối tiếp nhau nhịp nhàng. Bà Thu vừa thoăn thoắt gói bánh vừa chia sẻ: “Tết này bánh tiêu thụ nhiều lắm, có khi còn nhiều hơn cả bánh chưng. Khách đặt sớm từ đầu tháng Chạp. Gia đình tôi phải thuê thêm nhân công thời vụ mới kịp trả đơn cho khách, chứ người nhà làm không xuể.”
Theo bà Thu, khoảng 20 ngày trước giao thừa, gia đình phải tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba sản lượng ngày thường. “Có hôm làm đến khuya, sáng hôm sau lại dậy sớm. Không thuê thêm người thì không kịp giao hàng, mà chậm là mất uy tín,” bà Thu nói với đôi mắt ánh lên niềm vui.
Bánh thành phẩm được dán tem mác.
Đối với người làm nghề, giữ chữ tín với khách hàng quan trọng không kém giữ hương vị truyền thống. Làm bánh phu thê không khó, nhưng để bánh ngon, dẻo và đẹp lại là cả một nghệ thuật. Bột phải được ngâm, xay và lọc đúng độ. Nếu bột không đạt, khi hấp lên sẽ chảy ra kẽ lá, chiếc bánh mất độ trong và vuông vức. Nhân đậu phải sên đều lửa, đủ bùi, đủ thơm. Từng công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ - như cách người Kinh Bắc gìn giữ nghĩa tình qua bao đời.
Bà Cao Thị Hồng Liên, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Từ Sơn cho biết, trước đây bánh phu thê chủ yếu được người làng Đình Bảng làm trong phạm vi gia đình, phục vụ Tết, lễ hội, cưới hỏi, làm quà biếu, chưa hình thành nghề theo nghĩa sinh kế thường xuyên. Hầu hết gia đình trong làng đều biết làm bánh, nhưng chỉ sản xuất theo mùa, song hành với nhịp sinh hoạt truyền thống.
Những cặp bánh buộc lạt giang xinh xắn nằm gọn trong lá xanh, như những lời chúc bình an được gói ghém cẩn thận.
Nhiều năm trở lại đây, cùng với sự phát triển của du lịch và nhu cầu thị trường, bánh phu thê Đình Bảng đã trở thành sản phẩm hàng hóa và sản phẩm du lịch đặc trưng. Làng Đình Bảng trước kia giờ là những tổ dân phố sầm uất nhưng vẫn duy trì khoảng 100 hộ tham gia sản xuất bánh phu thê theo hướng thương mại. Hoạt động sản xuất tập trung cao điểm trong khoảng ba tháng, từ trước Tết Nguyên đán đến hết mùa lễ hội tháng Ba âm lịch.
Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều gia đình đã ứng dụng máy móc vào một số công đoạn như xay bột, hấp bánh để giảm sức lao động. Tuy nhiên, những khâu quan trọng như sên nhân, gói bánh vẫn được thực hiện thủ công để bảo đảm hương vị nguyên bản. Không ít hộ còn bán hàng qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, để những người con xa quê có thể đặt mua bánh gửi về làm quà Tết. Thậm chí, bánh phu thê còn được đưa lên đoàn tàu du lịch “Hà Nội 5 cửa ô”, để du khách phương xa có dịp thưởng thức và mang theo chút hương vị Kinh Bắc.
Những cặp bánh phu thê buộc lạt giang xinh xắn nằm gọn trong lá xanh, như những lời chúc bình an được gói ghém cẩn thận.
Trong dòng chảy hiện đại, chiếc bánh phu thê vẫn giữ nguyên nét mộc mạc ban đầu, không phô trương, nhưng đủ sức làm ấm lòng người xa quê. Trên mâm cỗ Tết, bên cạnh bánh chưng xanh, dưa hành, thịt mỡ, cặp bánh phu thê như lời nhắc nhớ về tình nghĩa, về sự sum vầy.
Chiều xuống, ánh đèn vàng hắt ra từ các gian bếp, mùi bánh mới hấp lan xa. Những cặp bánh buộc lạt giang xinh xắn nằm gọn trong lá xanh, như những lời chúc bình an được gói ghém cẩn thận.
Tết đang đến rất gần. Từ những gian bếp đỏ lửa ở làng Đình Bảng, hương Tết Kinh Bắc đang lặng lẽ lan tỏa. Trong từng chiếc bánh vuông vắn ấy là ký ức, là truyền thống, là ước mong năm mới an khang, hạnh phúc, tròn đầy như chính đôi bánh phu thê đã gắn bó với vùng đất đế đô qua bao thế hệ./.
