Theo họ, vùng đất Phan Rí (bao gồm cả Bắc Bình và Tuy Phong) cứ 3 năm lại hạn hán một lần. Vì vậy, phải cúng tế khai mương, đắp đập, hoặc cầu mưa… Tập tục này ngày nay không còn nữa. Nhưng trong tình hình hạn hán như mấy năm gần đây, trong quá trình điền dã dân tộc học, tôi xin giới thiệu một vài lễ nghi liên quan đến nguồn nước của người Chăm Phan Rí.
Thứ ba tuần đầu của tháng 1 (Chăm lịch), nhằm tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch, tại nơi khai mương đắp đập, người Chăm tổ chức lễ Pơh băng yang do Ôn Hmu Ia phụ trách việc cúng tế. Ôn Hmu Ia cho người chuẩn bị lễ vật gồm: 1 con dê, 5 mâm cơm canh, 1 khay trầu và một chai rượu trắng với cây nỏ nường (nỏ nường hình dáng sinh thực khí của đàn ông được làm bằng gỗ trầm hoặc gỗ me, biểu trưng cho tính phồn thực của tộc người Chăm).
Vào lễ, Ôn Humu Ia khấn xin thần bảy ngôi xin đừng phá rối việc khai mương đắp đập. Ông dùng nỏ nường để múa. Đắp đập xong, Ôn Hmu Ia dùng 5 ngón tay vẽ cách điệu hình rồng ngụ ý không cho ma quỷ phá đập. Cúng xong, Ôn Hmu Ia hốt một nắm đất ném xuống mương với ý niệm được rồng soi mương, mương sẽ nhiều nước hơn. Mặt khác, ông còn khấn vái các thần linh chứng giám và phù hộ cho công việc đồng áng của cư dân Chăm trong vùng. Buổi lễ kết thúc, Ôn Hmu Ia cho người đem lễ vật về nhà.
Những nơi có lăng tẩm, nghi lễ này tổ chức cầu kỳ hơn.
Các vị uy tín làng Chăm trong lễ hội. (Ảnh minh họa) Lễ cầu mưa (Yõr Yang)
Người Chăm cho rằng cứ 3 năm được mùa thì 3 năm mất mùa bởi hạn hán. Cứ 3 năm đến 7 năm, họ tổ chức Yõr Yang nếu vào tháng 4 Chăm lịch (khoảng tháng 5 ÂL) chưa có mưa. Theo lịch thời vụ thì mưa đã trễ 2 tháng. Do đó, họ tổ chức cúng ở đầu nguồn để cầu Po Tau Yang Ing thời xa xưa đã từ ngự trị tại nơi này. Lễ vật gồm: 1 con trâu trắng, trầu cau, xôi chè, chuối, cá cơm… nhang đèn. Thực hiện lễ có: thầy Cò ke (Ôn Ka Thành), thầy Ông bóng (Ôn Kà Ing), thầy Cả Sêh (Po Sêh Gru), thầy Cả vỗ (Ôn Mưn Duồn), thầy Bà bóng (Ôn Pa Jâu) thay mặt dân làng cầu cho mưa thuận, gió hòa.
Tại nơi hành lễ phải dựng 1 Ka jang cho Po Tau Yang Ing. Ôn Mưk Pa Jầu bưng trầu rượu dâng lên van vái thần linh. Ôn Ka Thanh kéo đơn Ka nhi theo điệu Po chày. Ôn Ka Ing múa hát bài A po để mời thánh thần xuống chứng giám dân làm kễ Yõr Yang và sau đó van vái trước khi làm lễ chém trâu. Theo phong tục, trước khi làm lễ chém trâu - báo tử cho con vật tế thần. Mã đao phải rửa sạch bằng nước cát lồi (có nhiều ở vùng biển Chí Công với đặc tính NaOH) và vẽ bùa. Theo lệnh ông, Ôn Ka Ing dùng mã đao chém cổ trâu và cho người mang đi xẻ thịt làm các món cúng thần linh. Lễ vật hướng về phương Đông, nơi biển cả.
Lễ này chỉ thực hiện trong buổi chiều. Người Chăm Phan Rí cho rằng, sau lễ chém trâu, mây đen kéo đến. Làm lễ xong có khi mưa không kịp về.
Cầu đảo thần sóng biển (Palao Pasah hay Plao Sah)
Lễ này được tiến hành vào đầu năm, ngay sau lễ Chà và (Rijia Nưga), địa điểm cúng tại cầu Sông Cạn (Phan Rí Thành). Thực hiện lễ cúng bao gồm cả người Bàlamôn (Cham jak) và người Hồi giáo Bàni theo ngày giờ do Po Sêh Gru ấn định.
Trước khi vào lễ, họ dựng 7 Kajang cho 7 vị thầy. Đó là: Ôn Po Sêh Gru, Ôn Kà Ing, Ôn Ka Thành, Ôn Mưn Duồn, Muk Pa Jầu Ra Chà (bà chuyên múa Chà và) và Po Char. Lễ vật được sắm gồm: 3 con dê, 14 con gà, xôi, canh, cá… Khác với lễ cúng đầu nguồn, cúng bể chỉ chém dê chứ không chém trâu. Vào lễ, họ vái thánh Allah (Po tip a luah Allah), cầu đấng sáng thế (Po Sipa jưn)… Mưk Pa Jầu múa hát và thả đồ cúng trên 2 chiếc bè (hok) cho trôi ra biển, nguyện cầu nước dâng lên. Dân từ mười mấy làng đi theo các tu sĩ để phục dịch, lo cho buổi lễ thành công. Lễ kéo dài 2 ngày, 1 đêm.
Thỉnh thoảng họ còn cầu đảo ở miếu Bà (Phan Rí Thành). Lễ vật ở đây chỉ có dê, hình thức và mục đích ở đây cũng như các nơi khác. Miếu Bà thờ Chúa Thiên Yana (Po Inư Nưgar). Theo quan niệm của người Chăm, bà là Mẹ xứ sở Champa. Bà ra đời trước Đức Allah giáng thế.
Lễ chặn đầu nguồn (Kap Hlâu Krong)
Hàng năm, cứ vào tháng 10 âm lịch (khoảng tháng 7 Chăm lịch) họ tổ chức lễ Kap Hlâu Krong nhằm tạ ơn các vị thần đã mưa xuống cho dân làng cày cấy, mùa màng bội thu và xin thôi mưa để mùa màng khỏi hư hỏng. Lễ này tổ chức ở các đầu nguồn nước. Các thầy của Bà la môn và Bà ni làm chủ lễ. Khác với lệ thường, thầy Po char mặc áo đen (thuộc hành thủy).
* Định cư trên vùng đất Panduranga (bao gồm Ninh Thuận, Bình Thuận) nắng gió bốn mùa, lượng mưa quá ít ỏi, người Chăm (theo tục đa thần) đã hình thành tập tục biểu hiện lòng tin đối với vấn đề thủy lợi. Nước được đề cao hàng đầu. Không có nước ruộng đồng khô cạn, đói kém triền miên. Họ tin rằng thiên tai gây mất mùa là do tội lỗi của con người khiến thần linh trừng phạt. Vì vậy, những lễ nghi của họ trong thủy lợi đều thể hiện tinh thần sùng bái và phục tùng thiên nhiên, dựa vào thiên nhiên để khai thác chứ không đối đầu. Gạt bỏ những yếu tố lễ nghi sang một bên, chúng ta thấy từ rất xa xưa ngoài truyền thống đi biển, tộc người Chăm đã biết làm lúa nước theo lối thủy canh.
Tối 30/10, tại Nhà hát Triển lãm và Văn hóa nghệ thuật tỉnh Lâm Đồng (phường Phan Thiết), Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc 2026 (đợt 1) đã chính thức khép lại với nhiều cung bậc cảm xúc, để lại dư âm tốt đẹp trong lòng các nghệ sĩ, nhạc công và khán giả yêu mến nền âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Trong khuôn khổ Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa dã quỳ Núi lửa Chư Đang Ya năm 2026, chiều 30/10, tại xã Biển Hồ, tỉnh Gia Lai diễn ra sự kiện trình diễn âm nhạc, nhạc cụ dân tộc phục vụ người dân và du khách.
Ngày 30/10, tỉnh Thái Nguyên tổ chức khai mạc triển lãm với chủ đề: “Thái Nguyên 195 năm - Thành tựu, hội nhập và phát triển”. Đây là hoạt động chào mừng kỷ niệm 195 năm Ngày thành lập tỉnh Thái Nguyên (4/11/1831- 4/11/2026) và khai mạc Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên năm 2026.
Hòa trong sắc vàng rực rỡ của hoa dã quỳ, chuỗi sự kiện văn hóa nghệ thuật hưởng ứng Festival Cồng chiêng và Tuần lễ Núi lửa Chư Đang Ya 2026 đã tưng bừng mở màn tại làng Ia Gri, tỉnh Gia Lai.
Sáng 30/10, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn khai mạc trưng bày chuyên đề “Lạng Sơn - 195 năm hành trình lịch sử và đổi mới” nhân dịp kỷ niệm 195 năm Ngày thành lập tỉnh Lạng Sơn (4/11/1831 - 4/11/2026), tại Bảo tàng tỉnh.
Từ 27-29/10/2026, tại xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn đã diễn ra Lễ hội đền công đồng Bắc Lệ với nghi lễ, hoạt động đặc sắc, độc đáo thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách về dự, tìm hiểu những giá trị văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc gắn với tục thờ Mẫu của người Việt.
Lễ hội Ok Om Bok - đua ghe Ngo từ lâu đã trở thành một trong những sự kiện văn hóa, thể thao lớn nhất và mang đậm bản sắc truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Sáng 22/10, Lễ hội đền Đôi Cô Cam Đường năm 2026 với chủ đề “Đền Đôi Cô Cam Đường - Kết nối cội nguồn, dựng xây quê hương” do phường Cam Đường, tỉnh Lào Cai tổ chức đã chính thức được khai hội thu hút đông đảo du khách thập phương đến chiêm bái. Lễ hội là sự kiện văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân địa phương, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, phát huy giá trị di tích, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và quảng bá hình ảnh phường Cam Đường đến với du khách trong và ngoài tỉnh.
Gắn với lao động sản xuất, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng, nghệ thuật múa dân gian của người Cống ở Điện Biên vừa lưu giữ những giá trị văn hóa đặc trưng, vừa phản ánh đời sống của một dân tộc rất ít người. Việc nghệ thuật múa của người Cống được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể mở thêm cơ hội bảo tồn, trao truyền các điệu múa truyền thống, nhất là cho thế hệ trẻ.
Hằng năm, vào ngày Mão tháng Chín âm lịch, chính quyền và nhân dân xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai tổ chức Lễ hội Cơm mới đền Đông Cuông nhằm tổng kết một năm lao động, sản xuất, bày tỏ lòng tri ân với Mẫu Thượng Ngàn, các đấng thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Năm 2026, ngày Đinh Mão (11/9 âm lịch), tức ngày 20/10 dương lịch là ngày chính lễ với nhiều nghi thức truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa của người Tày Khao.
Trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Lự năm 2026 với chủ đề “Sắc màu văn hóa dân tộc Lự”, UBND xã Khun Há (Lai Châu) tổ chức tái hiện lễ hội Sú Khon Khoài, với điểm nhấn là nghi thức cúng hồn trâu.
Tối 16/10, tại tỉnh Lào Cai, Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 với chủ đề “Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc” được khai mạc, với điểm nhấn là màn biểu diễn đại Xòe có sự góp mặt của 2.026 người.
Từ những sản phẩm dệt lanh qua đôi bàn tay phụ nữ dân tộc Mông, xã Lùng Tám (tỉnh Tuyên Quang) đang tìm hướng kết nối nghề truyền thống với hoạt động trải nghiệm, giới thiệu văn hóa và tiêu thụ sản phẩm.
Lấy người dân làm trung tâm, phát huy vai trò chủ thể trong sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa, đồng thời gắn hoạt động văn hóa với nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong nhân dân.
Lễ hội Katê 2026 khép lại nhưng với tình yêu văn hóa cùng những cách làm sáng tạo của người trẻ Khánh Hòa, di sản Chăm đang tiếp tục được đưa đến gần hơn với cộng đồng.
Nằm ở thôn Phú Hạnh, xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk, đồi Cổ Thạch thu hút du khách bởi cảnh quan núi biển giao hòa, con đường đá được người dân truyền lại là có từ hàng trăm năm trước cùng rừng duối lâu năm.
Giữa núi rừng Ba Vì, tỉnh Quảng Ngãi, một quán cà phê mang tên “Ta lêu” đang mở ra không gian giao lưu văn hóa độc đáo, nơi những làn điệu dân ca H’rê đến gần hơn với giới trẻ và du khách.
Tọa lạc tại phường Mỹ Phong, tỉnh Đồng Tháp, Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia chùa Vĩnh Tràng là địa điểm thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước.
