Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, Then được xem là một viên ngọc quý, hội tụ cả yếu tố tín ngưỡng, nghệ thuật và nhân văn.
Tiếng đàn Tính ngân vang, hòa cùng lời Then linh thiêng đã vượt qua không gian bản làng, trở thành biểu tượng gắn liền với tâm hồn các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Không chỉ là sự thực hành nghi lễ, Then còn là sợi dây kết nối con người với thần linh, là tiếng vọng của khát vọng an lành, mùa màng tươi tốt và gắn kết cộng đồng.
Di sản Then nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc
Năm 2019, thực hành nghi lễ Then chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trở thành niềm tự hào của đất nước, là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn và phát huy mạch nguồn văn hóa đã nuôi dưỡng nhiều thế hệ. Từ đó đến nay, Then không ngừng được làm mới, lan tỏa, trở thành “dòng suối mát lành” chảy mãi trong đời sống đương đại.
Nghệ nhân Nhân dân Nông Thị Lìm, tỉnh Lạng Sơn (trang phục màu đỏ) trình diễn trích đoạn nghi lễ “Luổm cốc bjoóc – lễ vun hoa”, một nghi lễ then của dân tộc Tày. Ảnh: TTXVN phát
Trong đời sống đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Then không đơn thuần là những khúc hát. Đó là nghi lễ gắn bó mật thiết với vòng đời mỗi con người như: Lễ đầy tháng, lễ cầu an, lễ cấp sắc, lễ mừng thọ… Mỗi lời Then là một lời cầu chúc, một niềm tin, vừa thiêng liêng vừa gần gũi.
Nghệ nhân Nhân dân Nông Thị Lìm, 85 tuổi, ở tỉnh Lạng Sơn chia sẻ, mỗi khi cất tiếng Then, bà không chỉ hát cho bản làng, mà còn đang hát để kết nối với tổ tiên, đất trời. Chính vì thế, Then mang trong mình sức mạnh cố kết cộng đồng, giúp con người vượt qua những gian nan trong cuộc sống.
![Nghệ sĩ hát Then tỉnh Thái Nguyên tại sự kiện trình diễn di sản "Sắc Then Việt Bắc". Ảnh: TTXVN phát](https://dantocmiennui-media.baotintuc.vn/images/da12edd5cfd317ccd7a92ace51da5357207eccc25b058b2dba4887f82c42bdfc58d638d808c90e31d1cac1003b041fa5/then-10925.jpg.avif "Nghệ sĩ hát Then tỉnh Thái Nguyên tại sự kiện trình diễn di sản "Sắc Then Việt Bắc". Ảnh: TTXVN phát")
Nghệ sĩ hát Then tỉnh Thái Nguyên tại sự kiện trình diễn di sản "Sắc Then Việt Bắc". Ảnh: TTXVN phát
Về mặt nghệ thuật, Then là sự hòa quyện tinh tế của âm nhạc, thơ ca, múa và trang phục truyền thống. Tiếng đàn Tính trầm bổng dẫn nhịp, lời ca vừa kể chuyện vừa cất lời khấn, động tác múa uyển chuyển mô phỏng thiên nhiên, vũ trụ. Mỗi màn diễn xướng là một không gian tổng hợp của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian.
Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Bích Hồng ở tỉnh Thái Nguyên chia sẻ: “Then không chỉ có giá trị thẩm mỹ, mà còn phản ánh toàn diện đời sống tinh thần, lịch sử, xã hội của đồng bào dân tộc Tày, Nùng, là tấm gương soi bản sắc, là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng”.
Then là sinh hoạt văn hóa gắn với các nghi lễ tâm linh, được thực hiện để cúng thần linh cầu an, giải hạn, chúc phúc, chúc năm mới, chữa bệnh hoặc dùng trong các lễ cầu mùa, vào nhà mới, cấp sắc... Vì vậy, Then tạo thành một phần cơ bản trong đời sống tinh thần của người Tày, Nùng, Thái; phản ánh mối quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên và vũ trụ, thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc từ phong tục đến nhạc cụ, múa và âm nhạc. Then góp phần giáo dục đạo đức, lối sống hướng con người đến giá trị “chân - thiện - mỹ” và bảo vệ các phong tục, truyền thống văn hóa ở Việt Nam. Những điệu hát ấy không chỉ là âm nhạc, mà còn là sợi dây kết nối giữa các nền văn hóa, giữa cái riêng và cái chung trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam.
Hành trình gìn giữ và lan tỏa di sản Then
Nghệ nhân hát then Ma Đình Ngọc của tỉnh Thái Nguyên trình diễn trích đoạn nghi lễ “Loan én ngộ căn” then nghi lễ dân tộc Tày của tỉnh Thái Nguyên. Ảnh: TTXVN phát
Trải qua nhiều thế kỷ, Then vẫn được truyền dạy, giữ gìn trong cộng đồng. Thế hệ nghệ nhân gạo cội như các Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Bích Hồng, Nông Thị Lìm, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thọ, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Thủy Tiên… chính là những người “giữ lửa”, đưa Then từ mái nhà sàn ra sân khấu, từ không gian nghi lễ đến giảng đường nghệ thuật.
Nghệ sĩ trẻ Xuân Bách, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, tỉnh Thái Nguyên chia sẻ: “Lớn lên từ làn điệu Then, tôi mong muốn mang Then vào giảng đường, để sinh viên không chỉ học kỹ thuật, mà còn thấu hiểu tinh thần của di sản”. Theo Nghệ sĩ Xuân Bách, giá trị gốc rễ và cốt lõi của Then chính là vấn đề giải quyết cho con người những bức bối trong đời sống tinh thần. Từ khía cạnh này có thể nhìn ra được hai vai trò cơ bản của Then là đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn hóa văn nghệ và đáp ứng nhu cầu cân bằng trong đời sống tín ngưỡng của con người. Điều này tất yếu dẫn đến hình thành hai hình thức Then mà chúng ta thường gặp trong đời sống hiện nay là Then sân khấu (đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn hóa văn nghệ) và thực hành nghi lễ Then (đáp ứng nhu cầu cân bằng đời sống tín ngưỡng).
Song hành với công tác truyền dạy, nhiều địa phương đã đưa Then vào đời sống đương đại như ở tỉnh Quảng Ninh hay Lạng Sơn, những tour du lịch cộng đồng gắn với trình diễn Then đã góp phần tạo sinh kế cho người dân. Đến với những điểm du lịch này, khách tham quan vừa được trải nghiệm văn hóa bản địa, vừa góp phần bảo tồn di sản.
Đặc biệt, năm 2017, lần đầu tiên Then được giới thiệu ra thế giới qua một chương trình trình diễn tại Paris (Pháp), do Viện Văn hóa thế giới (tổ chức phi chính phủ tại Pháp) tổ chức, với sự tham gia của nhiều nghệ nhân trong nước. Thông qua sự giới thiệu của Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Việt Bắc, chương trình đã kết nối và mời nghệ sĩ Xuân Bách cùng nhiều nghệ nhân hát Then trong nước tham dự.
“Khán giả Pháp đón nhận chúng tôi và “món quà văn hóa” mà chúng tôi đem đến một cách rất nhiệt thành. Có lẽ ngôn ngữ của nghệ thuật và ngôn ngữ của di sản đã vượt qua hết tất cả những rào cản về ngôn ngữ, văn hóa, niềm tin tín ngưỡng… để cùng đưa tâm hồn của khán giả và các nghệ nhân, nghệ sĩ chúng tôi đến cùng một cái đích chung là chân, thiện, mỹ”, nghệ sĩ Xuân Bách tâm sự.
Tiến sĩ Hoàng Thị Hồng Hà công tác tại Trung tâm Di sản Văn hóa Pháp, người được mệnh danh là “bà đỡ” Then trên đất Pháp kể lại kỷ niệm khi đưa Then sang lưu diễn tại xứ người: Khi tiếng đàn Tính vang lên ở Paris, khán giả châu Âu lặng đi, rồi vỗ tay không ngớt. Họ nhìn thấy trong Then một vẻ đẹp khác biệt, chân thực và cuốn hút. Đó là bằng chứng Then có sức lan tỏa vượt biên giới.
Có thể thấy, di sản Then đã vượt qua ranh giới của một nghi lễ dân gian để trở thành biểu tượng của bản sắc, niềm tự hào văn hóa của dân tộc Việt Nam. Hành trình gìn giữ và lan tỏa Then hôm nay không chỉ nhờ tâm huyết của các nghệ nhân, nghệ sĩ, mà còn cần sự đồng hành của thế hệ trẻ, cộng đồng và các nhà quản lý văn hóa. Trong nhịp sống hiện đại, Then vẫn ngân vang như một “dòng suối mát lành”, nuôi dưỡng tâm hồn, gắn kết cộng đồng và mở ra những nhịp cầu văn hóa với bạn bè quốc tế. Gìn giữ Then không chỉ là trách nhiệm, mà còn là cách chúng ta khẳng định bản sắc Việt Nam trong hành trình hội nhập toàn cầu./.
