Tây Ninh vốn nổi tiếng với hệ thống kênh mương thủy lợi chằng chịt, được ví như mạch máu nuôi sống ngành nông nghiệp, sản xuất công nghiệp và phục vụ nước sinh hoạt. Tuy nhiên, tại nhiều nơi trên địa bàn tỉnh dòng nước ấy đang bị rác thải bức tử từng ngày.
Theo Chi cục Thủy lợi Tây Ninh, hiện nay, trên địa bàn tỉnh có 4 hồ chứa nước là Dầu Tiếng, Tha La, Nước Trong 1, Nước Trong 2; 10 trạm bơm điện, 1.759 tuyến kênh tưới, 365 tuyến kênh tiêu và 24 tuyến đê bao; phục vụ nhu cầu cấp nước tưới sản xuất nông nghiệp cho khoảng 150.270 ha/3 vụ, đáp ứng khoảng 75% diện tích sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh.
Trong năm 2024 toàn tỉnh đã ghi nhận hơn 100 “điểm nóng” ô nhiễm kênh rạch, với khối lượng rác nhựa, túi nylon, vỏ chai lọ, màng bọc nông nghiệp, thậm chí cả xác động vật… tương đối lớn, trôi nổi khắp nơi, gây tắc nghẽn dòng chảy, làm nước đổi màu, bốc mùi hôi thối.
Tại huyện Dương Minh Châu, kênh T08 xã Phước Minh, TN2A7 xã Truông Mít hay T03 xã Chà Là đều chung cảnh: rác vứt láng xuống kênh, che kín miệng cống, làm cản trở tưới tiêu. Huyện Tân Biên, Châu Thành và nhiều địa phương cũng không ngoại lệ khi kênh TN5, kênh nội đồng cao su đều ngập rác nylon, chai nhựa, tã bỉm các loại, vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật… Người dân sống ven kênh cho biết, trước đây kênh nước trong xanh, dùng để giặt giũ, vui chơi, nhưng giờ ô nhiễm nặng nề. Mùi hôi lan tỏa khắp nơi, ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.
Nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ thói quen “tiện tay vứt” của người dân và hệ thống thu gom chưa đáp ứng. Nông thôn thiếu các điểm tập kết, khu đô thị thì chưa đủ thùng rác công cộng; lực lượng thu gom rác cũng chưa kịp thời. Hậu quả là môi trường kênh rạch bị tổn thương, nước tưới bị nhiễm bẩn, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất nông nghiệp và sức khỏe cộng đồng.
Theo ghi nhận tại tuyến kênh T08 qua xã Phước Minh, huyện Dương Minh Châu, trên đoạn kênh chưa đầy 500 mét, rác nổi lềnh bềnh khiến dòng nước chuyển sang màu đen đặc, bọt trắng xóa. Ông Phan Thành Mãi, Tổ trưởng tổ thủy nông xã Phước Minh cho biết, dù tổ chức dọn rác 3–4 lần mỗi năm nhưng chỉ vài tuần sau là kênh lại đầy rác. Kinh phí hạn chế, trong khi ý thức người dân chưa cao khiến tình trạng này tái diễn nhiều lần.
Ông Trần Như Thạch, Giám đốc Xí nghiệp Thủy lợi huyện Dương Minh Châu cho biết, đơn vị đang quản lý gần 222 tuyến kênh lớn nhỏ, phục vụ tưới tiêu cho hàng nghìn ha đất nông nghiệp và cung cấp nước sinh hoạt cho nhiều địa bàn. Tình trạng ô nhiễm kênh mương đã vượt ra khỏi phạm vi một xã, trở thành vấn đề toàn huyện. Từ trước đến nay, xí nghiệp đã lập biên bản 32 trường hợp vi phạm xả rác, nhưng không có thẩm quyền xử phạt, chỉ có thể phối hợp chính quyền xã nhắc nhở, lập cam kết.
Trước thực trạng đáng báo động, chính quyền các xã đã bắt đầu triển khai nhiều giải pháp nhằm hồi sinh các dòng kênh. Theo Quyền Chủ tịch UBND xã Phước Minh, ông Đỗ Hoàng Phúc, ngay từ đầu năm 2025, chính quyền đã phối hợp chặt chẽ với Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và Công ty Khai thác Thủy lợi để xây dựng mô hình bảo vệ kênh mương; trong đó, nổi bật là việc vận động 86 hộ dân sống ven kênh ký cam kết không xả rác, không thải nước thải chưa qua xử lý. Chính quyền cũng hỗ trợ thùng rác có nắp đậy, khuyến khích phân loại rác tại nguồn.
"Chúng tôi xác định giải quyết ô nhiễm kênh mương là vấn đề không thể chậm trễ. Trên cơ sở chỉ đạo của Đảng ủy, UBND xã đã tập trung vận động người dân, thành lập tổ tự quản và tăng cường tuyên truyền về ý thức bảo vệ môi trường nước. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu tình trạng tắc nghẽn dòng chảy, mà còn tạo thói quen tốt trong cộng đồng” ông Phúc nhấn mạnh.
Không dừng lại ở hành động của chính quyền, nhiều người dân đã bắt đầu thay đổi thói quen bằng những việc làm cụ thể. Bà Nguyễn Thị Kim Huyền, sống gần kênh TN2A7 cho biết, bà đã mua thùng rác có nắp đậy, phân loại rác và không còn đổ nước thải trực tiếp ra kênh như trước. Con cháu trong nhà cũng được hướng dẫn bỏ rác đúng nơi quy định.
Chính quyền xã Truông Mít cũng đã tổ chức họp dân định kỳ, phát tờ rơi tuyên truyền và treo bảng cấm xả rác tại các điểm dễ ô nhiễm.
Ông Triệu Văn Bình, người kinh doanh dịch vụ nấu ăn tại ấp 4B, xã Phước Minh cũng là một trong những hộ tiên phong hưởng ứng xử lý rác. Thay vì đổ rác xuống kênh như trước, ông đầu tư thùng rác riêng, phân loại rác hữu cơ, gom dầu mỡ thừa, đóng phí thu gom cao gấp đôi người khác. "Gây ô nhiễm thì trước sau gì cũng ảnh hưởng lại mình", ông Bình chia sẻ. Hành động gương mẫu của ông đã lan tỏa đến nhiều hộ dân khác.
Cùng với tuyên truyền, chính quyền xã Phước Minh còn kiến nghị cấp trên ủy quyền cho xã xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường thủy lợi. Song song đó, phải có chiến dịch vệ sinh kênh mương định kỳ được tổ chức mở rộng, với sự tham gia đông đảo của ngành chức năng ở địa phương và người dân.
Từ những thay đổi nhỏ, nhận thức của cộng đồng dần được nâng cao, tạo nền tảng bền vững cho việc gìn giữ môi trường sống.
Chính quyền huyện Dương Minh Châu cũng đang cho rà soát toàn bộ các hộ dân ven kênh, kiểm tra hệ thống thu gom rác và nước thải. Nơi chưa có điểm tập kết rác sẽ được bổ sung để người dân có nơi bỏ rác, tránh trường hợp khi bị phát hiện bỏ rác “trộm” lại đổ lỗi do không biết nơi tập kết rác.
Trước tình hình này, nhiều địa phương cũng đã bắt tay hành động. Tại huyện Gò Dầu, Châu Thành; thị xã Hòa Thành đã thành lập tổ tự quản kênh rạch liên xã, tổ chức tuần tra vớt rác định kỳ, phối hợp xử lý vi phạm hành chính. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đã triển khai lắp đặt bãi trung chuyển rác dọc tuyến kênh, tăng tần suất xe ép rác cơ động. Đồng thời, chiến dịch truyền thông qua loa phát thanh, pano, mạng xã hội được đẩy mạnh nhằm nâng cao ý thức người dân về bảo vệ nguồn nước.
Từ những dẫn chứng trên cho thấy, khi người dân, chính quyền và các ngành chức năng chung tay, xây dựng thói quen thu gom, phân loại và bỏ rác đúng nơi quy định, dòng kênh rạch ở Tây Ninh mới có thể hồi sinh xanh sạch, trở lại thành “mạch máu” phục vụ sản xuất và sinh hoạt cho cộng đồng./.
