Tháng Bảy âm lịch, dù làm ăn xa hay sinh sống ở đâu, người La Chí ở Xín Mần lại hướng về Tết Khu Cù Tê - dịp con cháu sum họp, tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong bản làng bình yên, mùa màng tốt tươi. Được tổ chức gắn với Lễ hội đền Hoàng Vần Thùng, ngày Tết cổ truyền ấy đã trở thành điểm hẹn văn hóa, nơi người dân các dân tộc cùng gặp gỡ, giao lưu và vun đắp tình đoàn kết trên vùng biên giới Xín Mần, tỉnh Tuyên Quang.
Từ Tết riêng đến ngày hội chung
Xã Xín Mần được hợp nhất từ các xã Xín Mần, Nàn Xin, Chí Cà, Thèn Phàng và Bản Díu, bổ sung ba thôn Đông Lợi, Thắng Lợi, Đông Chè. Sau sắp xếp, xã có 22 thôn với nhiều đồng bào dân tộc cùng sinh sống. Toàn xã có khoảng 882 hộ đồng bào La Chí, tập trung tại một số thôn còn lưu giữ tương đối rõ nét tiếng nói, trang phục, kiến trúc nhà ở, tín ngưỡng và phong tục truyền thống. Không gian hành chính mới rộng hơn cũng đặt ra yêu cầu tăng cường sự gắn kết giữa các cộng đồng dân cư và lễ hội truyền thống sẽ tạo nên điểm gặp gỡ chung. Người dân từ các thôn xa có dịp giao lưu, tìm hiểu phong tục của nhau, những giá trị văn hóa trước đây chủ yếu được thực hành trong phạm vi dòng họ, làng bản nay có điều kiện lan tỏa rộng hơn.
Tết Khu Cù Tê thường diễn ra vào tháng Bảy âm lịch, thời điểm việc đồng áng đã bớt bận rộn. Trước Tết, các gia đình dọn dẹp nhà cửa, mỗi dòng họ chuẩn bị lễ vật theo phong tục, tập trung tại nhà trưởng họ để tưởng nhớ người đã khuất, nhắc lại nguồn cội và quy ước của cộng đồng. Đến ngày kết thúc Tết, dân làng thực hiện nghi lễ tiễn tổ tiên trở về thế giới bên kia. Mỗi nghi thức đều chứa đựng quan niệm về lòng biết ơn, trách nhiệm giữa các thế hệ và mối quan hệ gắn bó giữa con người với đất đai, mùa màng. Trong ngày Tết, câu chuyện về nguồn gốc dòng họ, lời dạy của tổ tiên, quy tắc ứng xử trong cộng đồng lại được người cao tuổi kể cho con cháu. Vào dịp này, người góp công chuẩn bị địa điểm, người mang lễ vật, người hướng dẫn lớp trẻ thực hành nghi lễ; các gia đình cùng chia sẻ thức ăn, thăm hỏi và chúc nhau những điều tốt đẹp, qua đó, quan hệ dòng họ, làng xóm được củng cố, những mâu thuẫn trong đời sống cũng có dịp được sẻ chia, hóa giải.
Lễ hội đền Hoàng Vần Thùng gắn với Tết Khu Cù Tê của đồng bào La Chí năm nay diễn ra ngày 20/8 tại thôn Bản Díu. Từ sáng sớm, đoàn đại diện cho các thôn cùng mang lễ vật đến dâng hương, tưởng nhớ Hoàng Vần Thùng, người được truyền tụng là tộc trưởng có công hướng dẫn đồng bào chăn nuôi, trồng trọt, khai phá ruộng nương và bảo vệ đất đai. Phần nghi lễ được thực hiện theo phong tục truyền thống còn không gian ngày hội rộng mở với đồng bào các dân tộc cùng tham gia. Các hoạt động văn hóa, thể thao dân gian như ném còn, kéo co, đẩy gậy diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo người dân và du khách.
Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Xín Mần Ngô Văn Tăng nêu rõ, lễ hội thu hút đông đảo đồng bào các dân tộc tham gia cho thấy ngày Tết cổ truyền của người La Chí đã trở thành điểm hẹn văn hóa, nơi người dân gặp gỡ, giao lưu, thắt chặt tình đoàn kết và cùng tìm hiểu thêm về lịch sử, bản sắc của vùng đất Xín Mần. Ý thức gìn giữ, trao truyền những giá trị tốt đẹp cho thế hệ sau tiếp tục được bồi đắp.
Để mạch nguồn không đứt đoạn
Tết Khu Cù Tê của người La Chí được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng. Việc này cũng đặt ra trách nhiệm bảo vệ để di sản không bị mai trong đời sống hiện đại. Một thách thức hiện nay là lớp người am hiểu sâu phong tục truyền thống phần lớn đã cao tuổi, trong khi không phải người trẻ nào cũng sử dụng thành thạo tiếng nói của dân tộc mình hoặc hiểu đầy đủ ý nghĩa của các nghi thức. Nếu quá trình trao truyền chỉ dừng trong trí nhớ của một số người, di sản có nguy cơ bị giản lược hoặc đứt đoạn khi những người thực hành lớn tuổi không còn đủ sức đảm nhiệm.
Em Sùng Seo Pao ở thôn Bản Díu, xã Xín Mần cho rằng, Tết Khu Cù Tê là dịp để lớp trẻ được trực tiếp nhìn, nghe và tham gia vào phong tục của dân tộc mình. Qua mỗi lần tham gia, người trẻ dần hiểu rằng những nghi lễ ấy không xa rời đời sống mà gắn với gia đình, dòng họ và chính nơi mình sinh ra do đó, việc trao truyền bắt đầu từ từng gia đình, tri thức văn hóa được tiếp nhận một cách tự nhiên. Từ trải nghiệm ấy, lớp trẻ hình thành tình cảm với bản sắc dân tộc và ý thức giữ gìn di sản của cha ông.
Ông Trần Đình Sơn, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Xín Mần cho biết, địa phương xác định cộng đồng là chủ thể trong bảo tồn Tết Khu Cù Tê. Người dân trực tiếp sáng tạo, thực hành và trao truyền di sản nên mọi hoạt động gìn giữ phải tôn trọng tiếng nói, phong tục và quy ước của cộng đồng. Xã tiếp tục phát huy vai trò của nghệ nhân, trưởng họ, người cao tuổi và người có uy tín; khuyến khích truyền dạy tiếng nói, dân ca, dân vũ và các phong tục tốt đẹp cho thế hệ trẻ. Địa phương chú trọng tuyên truyền để cán bộ, nhân dân hiểu đúng giá trị của di sản, tránh tình trạng giản lược nghi thức tùy tiện hoặc chạy theo hình thức. Những hủ tục không còn phù hợp được vận động loại bỏ, các yếu tố bản sắc và ý nghĩa nhân văn của ngày Tết tiếp tục được tôn trọng. Đây là cách để văn hóa truyền thống thích ứng với đời sống mới mà không mất đi phần cốt lõi.
Xín Mần cũng từng bước giới thiệu Tết Khu Cù Tê cùng không gian văn hóa La Chí, Lễ hội đền Hoàng Vần Thùng và cảnh quan đặc trưng đến du khách. Xã phấn đấu đến năm 2030 đón khoảng 8.000 lượt khách, trong đó có 2.000 lượt khách quốc tế; tổng chi tiêu từ khách du lịch đạt khoảng 10 tỷ đồng. Để thực hiện mục tiêu này, xã tiếp tục cải thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ, đào tạo nhân lực tại chỗ và xây dựng các sản phẩm trải nghiệm gắn với bản sắc. Việc khai thác giá trị văn hóa phục vụ du lịch phải bảo đảm người dân là chủ thể và được hưởng lợi. Tết Khu Cù Tê trước hết vẫn là ngày Tết của cộng đồng La Chí, nơi người dân thực hành tín ngưỡng và bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên. Du khách có thể tìm hiểu, trải nghiệm, nhưng cần tôn trọng không gian thiêng, quy ước và nhịp sống của người bản địa. Chỉ khi được bảo tồn trong môi trường chân thực, di sản mới duy trì được sức sống và sức hấp dẫn lâu dài./.
