Giữa những bản làng vùng cao của xã Xuân Giang và xã Bản Máy, nơi cộng đồng người La Chí sinh sống lâu đời, nghề dệt truyền thống vẫn được duy trì như một phần tất yếu của đời sống văn hóa. Không ồn ào, không phô trương, nghề dệt tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ, gắn với quan niệm sống, chuẩn mực đạo đức và bản sắc tộc người.
Hiện, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tuyên Quang đang hoàn thiện hồ sơ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, ghi danh “Nghề dệt của người La Chí” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhằm ghi nhận và bảo vệ một tri thức dân gian có giá trị đặc biệt.
Trong công đoạn kéo sợi, phụ nữ La Chí sẽ trải sợi cho mượt mà, kéo đều tay, uyển chuyển để có sợi chỉ đều nhau. Ảnh: tuyengiao.hagiang.gov.vn
Tri thức trao truyền qua nhiều thế hệ
Khác với nhiều nghề thủ công chỉ còn lưu giữ ở một vài công đoạn, nghề dệt của người La Chí vẫn bảo tồn tương đối đầy đủ quy trình truyền thống, từ trồng bông, se sợi, dệt vải, nhuộm chàm đến khâu, may và thêu trang trí. Đây là một trong số ít cộng đồng dân tộc còn duy trì hình thức sản xuất vải theo phương thức tự cung, tự cấp, chủ yếu phục vụ nhu cầu may mặc trong gia đình và các nghi lễ truyền thống.
Theo các tài liệu khảo sát, nghề dệt đã gắn bó với đời sống người La Chí từ rất sớm, được truyền lại qua hình thức truyền khẩu và thực hành trực tiếp trong gia đình. Phụ nữ La Chí từ nhỏ đã được bà, mẹ hướng dẫn từng công đoạn, từ những việc đơn giản như bật bông, se sợi đến các kỹ thuật khó hơn như dệt khung cửi, nhuộm chàm và thêu hoa văn. Trong quan niệm truyền thống, khả năng dệt vải, may vá là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá sự khéo léo, chăm chỉ và phẩm hạnh của người phụ nữ.
Nghệ nhân Lùng Thị Dế, xã Bản Máy cho biết nghề dệt không chỉ là lao động sản xuất mà còn là cách người La Chí giữ gìn phong tục, tập quán. “Trang phục truyền thống được mặc trong lễ cưới, lễ cúng tổ tiên, Tết Khu cù tê. Nếu không biết dệt, không biết may, thì không thể làm trọn vẹn những nghi lễ ấy,” bà Dế chia sẻ.
Điểm nổi bật của nghề dệt La Chí là kỹ thuật nhuộm chàm và hệ hoa văn trang trí mang tính biểu trưng cao. Hoa văn chủ yếu là các hình học đơn giản, đường viền, chấm nhỏ, được thêu thủ công trên nền vải chàm sẫm. Dù không cầu kỳ về màu sắc, mỗi họa tiết đều thể hiện quan niệm thẩm mỹ và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng.
Không gian thực hành nghề dệt chủ yếu là trong gia đình, nơi các thế hệ phụ nữ cùng nhau lao động, trao đổi kinh nghiệm và truyền dạy kỹ năng. Đây cũng là không gian văn hóa đặc biệt, nơi tri thức dân gian được lưu giữ một cách tự nhiên, không qua sách vở. Trong bối cảnh đời sống hiện đại, việc duy trì không gian thực hành này được xem là yếu tố then chốt để nghề dệt tiếp tục tồn tại.
Tuy nhiên, nghề dệt của người La Chí hiện cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự xuất hiện của vải công nghiệp, trang phục may sẵn cùng với áp lực mưu sinh khiến không ít gia đình thu hẹp hoặc bỏ dần các công đoạn truyền thống. Hiện nay, chỉ còn một số hộ ở Xuân Giang và Bản Máy duy trì đầy đủ quy trình từ trồng bông đến may trang phục; nhiều hộ khác chỉ giữ lại các khâu như nhuộm vải, thêu hoa văn.
Hướng tới ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Trước thực tế đó, việc lập hồ sơ đề nghị ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được xem là bước đi cần thiết, tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn. Theo ông Nguyễn Văn Hòa, nghề dệt của người La Chí là một di sản mang giá trị tổng hợp, vừa phản ánh lịch sử tộc người, vừa chứa đựng kho tri thức dân gian phong phú. “Việc ghi danh di sản không chỉ nhằm tôn vinh giá trị truyền thống, mà còn hướng tới việc xây dựng các giải pháp bảo vệ, hỗ trợ nghệ nhân, khuyến khích truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ,” ông Hòa nhấn mạnh.
Cùng với việc hoàn thiện hồ sơ di sản, ngành văn hóa tỉnh Tuyên Quang đang phối hợp với chính quyền địa phương triển khai các hoạt động kiểm kê, tư liệu hóa và tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng. Một số nghệ nhân tiêu biểu được tạo điều kiện tham gia truyền dạy nghề tại cộng đồng, đồng thời gắn nghề dệt với phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng.
Ở xã Xuân Giang, nghệ nhân Vương Thị Dể cho rằng việc gắn nghề dệt với du lịch cần được thực hiện thận trọng. “Làm ra sản phẩm để bán là tốt, nhưng quan trọng hơn là giữ được cách làm cũ, giữ được ý nghĩa của từng công đoạn,” bà Dể nói. Theo bà, nếu chỉ chạy theo thị hiếu mà bỏ qua yếu tố truyền thống, nghề dệt sẽ mất dần bản sắc.
Nghề dệt của người La Chí, vì thế, không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà là vấn đề của hiện tại và tương lai. Bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc “đóng khung” nghề truyền thống, mà cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng, thích ứng với bối cảnh mới nhưng vẫn giữ được giá trị cốt lõi.
Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, tiếng thoi dệt vẫn lặng lẽ ngân lên trong những bản làng vùng cao. Đó không chỉ là âm thanh của lao động thủ công, mà còn là mạch nối bền bỉ giữa các thế hệ người La Chí, góp phần gìn giữ và làm giàu thêm bản sắc văn hóa của Tuyên Quang trong dòng chảy chung của văn hóa dân tộc./.
