Biển đảo Việt Nam:

Chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam trong dòng chảy văn hóa Huế

Chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam trong dòng chảy văn hóa Huế
Đó là các tờ Châu bản do nhà nghiên cứu văn hóa Huế Phan Thuận An phát hiện tại phủ thờ Công chúa Ngọc Sơn, con gái vua Đồng Khánh, là cô ruột của vua Bảo Đại. Tờ Châu bản thứ nhất được lập ngày 15/2 năm Bảo Đại thứ 13 (tức năm 1939), do quan Tổng lý Ngự tiền văn phòng Phạm Quỳnh tấu lên. Sau khi xem xét, vua Bảo Đại phê hai chữ “Chuẩn y” với bút phê màu đỏ và ký 2 chữ “BĐ” (Bảo Đại). Nội dung của tờ Châu bản ghi "Vào ngày 10/ 2/1939, Toà Khâm sứ Trung Kỳ có đề nghị Nam Triều nên thưởng huy chương Long Tinh hạng 5 cho đơn vị lính khố xanh ở Trung kỳ, vì họ đã có công trong việc dẹp loạn "man di" ở miền núi và có công  trong việc "lập đồn phòng thủ ở Hoàng Sa".

Tờ Châu bản thứ hai ghi ngày 3/2/1939, đính kèm là văn bản bằng tiếng Pháp của Khâm sứ Trung kỳ trình lên Nam triều. Nội dung của tờ Châu bản này như sau: "Vào ngày 2/2/1939, Khâm sứ Trung Kỳ Graffeuil gửi cho Tổng lý Ngự tiền văn phòng Phạm Quỳnh một văn thư đề nghị tâu xin Hoàng đế Bảo Đại truy tặng Huy chương Long Tinh của Nam triều cho ông Louis Fontan, người vừa qua đời đúng ngày hôm ấy".

Trước đó, ông này giữ chức vụ Chánh cai đội hạng nhất của đội lính khố xanh trú đóng tại đảo Hoàng Sa. Trong thời gian công tác tại đây, ông đã bị nhiễm bệnh sốt rét, rồi mất tại Nhà thương lớn ở Huế. Ngay trong ngày 3/2/1939, tờ phiến và bản sao văn thư này được Ngự tiền Văn phòng dâng lên vua Bảo Đại. Đọc xong tờ phiến và văn thư đính kèm, Vua Bảo Đại chấp nhận ngay lời đề nghị, liền phê 2 chữ "Chuẩn y" và ký tắt hai chữ BĐ bằng bút chì màu đỏ. Theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An, cả hai tờ Châu bản này đều có giá trị về mặt lịch sử, đặc biệt là tờ châu bản thứ hai được ban cho Louis Fontan là người Pháp, ông đã bất chấp gian khổ để giữ gìn đảo Hoàng Sa.

Nhà nghiên cứu Phan Thuận An cho rằng: "Những ngày tháng cụ thể, nhân vật cụ thể cho chúng ta thấy rằng, trước khi chiến tranh thế giới thứ 2 xảy ra, thì chủ quyền của Việt Nam vẫn được khẳng định một cách rõ ràng trên vùng biển Đông nói chung và Trường Sa, Hoàng Sa nói riêng. Và tất nhiên, sau khi chiến tranh chấm dứt, sau khi người Nhật đại bại trên thế giới và khu vực châu Á Thái Bình Dương, thì họ trả lại cho chính quyền Đông Dương".

Theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An: "Công bố những những văn bản này, chúng tôi muốn góp phần rất nhỏ chứng cứ khẳng định một lần nữa chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa. Đó là điều không thể thay đổi, bàn luận, bởi vì lịch sử đã chứng minh một cách rõ ràng, chân xác". Lịch sử có giá trị bất biến, vì vậy châu bản vừa được phát hiện một lần nữa khẳng định giá trị trên. Với con người ở vùng đất giàu bản sắc văn hóa như Thừa Thiên-Huế, tinh thần yêu nước đã "ăn" sâu vào tâm thức và đó là giá trị văn hóa quý giá.

Hoàng Sa, Trường Sa trong dòng chảy văn hóa Huế còn sáng tỏ hơn khi về làng Mỹ Lợi, xã Vinh Mỹ (huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên- Huế). Tại đây còn lưu giữ văn bản bằng chữ Hán, được lập cách đây 250 năm, thêm một lần nữa khẳng định Hoàng Sa, Trường Sa là lãnh thổ thiêng liêng của Việt Nam. Ông Trần Văn Luyến, Bí thư Đảng uỷ xã Vinh Mỹ, huyện Phú Lộc cho biết, văn bản liên quan Hoàng Sa nói trên có nội dung xử lý việc kiện tụng của phường An Bằng (nay là làng An Bằng, xã Vinh An, huyện Phú Vang) và làng Mỹ Lợi, lập ngày 19/9 năm Cảnh Hưng 20 (6/11/1759) về việc tranh chấp giữa 2 làng liên quan đến một con thuyền và tiền trợ cấp cho đội thuyền phục vụ Hoàng Sa.

Nội dung văn bản này cho thấy cách đây 250 năm, nhà Nguyễn đã có quân trấn giữ quần đảo Hoàng Sa. Văn bản liên quan đến chủ quyền Việt Nam ở làng Mỹ Lợi đã được UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế bàn giao cho Bộ Ngoại giao để bổ sung thêm bằng chứng khẳng định chủ quyền của Việt Nam với quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa. Những bậc cao niên ở làng Mỹ Lợi cho biết, làng được thành lập năm 1562, do các ngài khai canh, là ngư dân di cư bằng đường biển từ Bắc vào Nam, chọn mảnh đất nơi đầu sóng ngọn gió này để lập làng. Hiện làng Mỹ Lợi có diện tích 896 ha với 1.400 hộ, 6.000 nhân khẩu. Đình làng Mỹ Lợi được xây dựng năm 1808, hiện là nơi lưu giữ văn bản liên quan đến Hoàng Sa nói trên.

Khẳng định triều Nguyễn xác lập chủ quyền của Việt Nam đối với biển, đảo, phó giáo sư, Tiến sỹ Đỗ Bang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Thừa Thiên - Huế cho biết, các vua triều Nguyễn bấy giờ đã xác lập và khẳng định chủ quyền đối với biển, đảo Tổ quốc. Bằng chứng là ngôi chùa có tên Hoàng Sa tự trên đảo Phú Lâm thuộc quần đảo Hoàng Sa là do cai đội Phạm Văn Nguyên cùng lính và phu dân hai tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi chuyên chở vật liệu từ đất liền ra xây dựng.

Tháng 6 âm lịch năm Ất Mùi niên hiệu Minh Mạng 16 (năm 1835), sách Đại Nam thực lục chép rằng: "Dựng đền thờ thần ở đảo Hoàng Sa thuộc Quảng Ngãi. Hoàng Sa ở hải phận Quảng Ngãi, có một chỗ nổi cồn cát trắng, cây cối xanh um, giữa cồn cát có giếng, phía tây nam có miếu cổ, bờ đông, tây, nam đều đá san hô thoai thoải uốn quanh mặt nước. Phía bắc giáp với một cồn toàn đá san hô, sừng sững nổi lên, chu vi 340 trượng, cao 1 trượng 3 thước, ngang với cồn cát, gọi là Bàn Than thạch. Năm ngoái vua toan dựng miếu lập bia ở chỗ ấy, bỗng vì sóng gió không làm được. Đến đây, mới sai cai đội Thủy quân là Phạm Văn Nguyên đem lính thợ giám thành cùng phu thuyền hai tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, chuyên chở vật liệu đến dựng miếu. Bên tả miếu dựng bia đá; phía trước miếu xây bình phong. Mươi ngày làm xong rồi về".

Như vậy, có thể khẳng định, triều Nguyễn đã thực thi chủ quyền của nước ta liên tục đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Đồng quan điểm này, Tiến sĩ Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế cho rằng: Có thể nói, triều Nguyễn là triều đại đã vẽ nên một hình thể lãnh thổ đất nước thống nhất từ đất liền đến biển đảo để có một nước Việt Nam hoàn chỉnh hiện nay.

Biển, đảo dưới thời Nguyễn luôn được xem là một phần lãnh thổ quan trọng của đất nước. Triều Nguyễn đã ban hành và thực thi cả một hệ thống chính sách về quân sự, quốc phòng, ngoại giao, kinh tế… về biển đảo nhằm bảo vệ, khai thác vùng lãnh thổ này. Các chính sách ấy bao gồm việc xây dựng hệ thống phòng thủ ven biển, xây dựng lực lượng hải quân, ban hành và thực hiện các chính sách về quản lý thuyền bè, tuần tra, cứu hộ, cứu nạn và chống hải tặc trên biển.

Tại kinh đô Huế, ngoài tuyến phòng thủ từ xa và tuyến phòng thủ trung tâm trên đường bộ, triều Nguyễn còn đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng hệ thống đồn lũy, cửa tấn ven biển. Năm 1813, vua Gia Long cho xây Trấn Hải thành ở cửa biển Thuận An (thuộc thị trấn Thuận An, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên - Huế ngày nay). Đây là một pháo đài quân sự kiên cố hình tròn, chu vi 285m, cao 6,3m, dày 4m; xung quanh có hào nước sâu bao bọc, trên đắp 99 ụ súng, ngoài đóng cọc, xây kè và cho trồng 4000 cây dừa để ngăn sóng biển.

Ngoài pháo đài này là một hệ thống đồn lũy khác bên cạnh cửa Thuận An, gồm đồn Hòa Duân, đồn Côn Sơn, đồn Hạp Châu và đập chắn Thuận An. Hệ thống đồn lũy này đều được bố trí một lực lượng lớn binh lính với các vũ khí mạnh nhất của triều Nguyễn. Cuối năm 1861, tại khu vực này có 1.961 binh lính, 308 đại bác các loại (đại pháo, Oanh sơn, Quá sơn, Thần công, Vũ công, Đăng uy, Thắng cơ, Chấn uy); đến những năm 1881-1882, số binh lính và vũ khí còn được tăng cường nhiều hơn nữa. Ngoài cửa Thuận An, triều Nguyễn còn cho xây dựng hệ thống đồn lũy phòng thủ ở các cửa biển Hải Vân, Chu Mãi (Chân Mây), Cảnh Dương và cửa Tư Hiền để bảo vệ các vùng biển quan trọng thuộc kinh đô.

Tại cửa biển Đà Nẵng - Quảng Nam, khu vực được xem là cửa ngõ mặt Nam của kinh đô Huế, nơi có cảng quốc tế Hội An vốn đã hoạt động từ hàng trăm năm trước, triều Nguyễn cũng đặc biệt chú ý đến vấn đề phòng thủ cửa biển. Vua Gia Long quy định việc đón tiếp các đoàn sứ ngoại quốc đến quan hệ với vương triều bắt buộc phải qua cảng Đà Nẵng. Các vua triều Nguyễn kế tiếp sau như Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức... đều nhất quán thực thi luật định này một cách nghiêm túc.

Với ý thức sâu sắc về tầm quan trọng của biển đảo cả về vị trí chiến lược quân sự, giao thông, mậu dịch lẫn khai thác các nguồn lợi thủy hải sản… triều Nguyễn đã có một hệ thống chính sách bài bản và khá nhất quán về biển đảo, cũng như xác lập và thực thi chủ quyền liên tục đối với Việt Nam trên các đảo nói chung và hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa nói riêng.
Quốc Việt  

Có thể bạn quan tâm

Phối hợp tuyên truyền bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong học sinh, sinh viên

Phối hợp tuyên truyền bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong học sinh, sinh viên

Ngày 28/1, tại Trường Đại học Cửu Long, Công an tỉnh Vĩnh Long tổ chức hội nghị tổng kết 5 năm công tác phối hợp với các trường đại học, cao đẳng về tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng.

Nghĩa tình Xuân trên mọi nẻo quê hương

Nghĩa tình Xuân trên mọi nẻo quê hương

Trong không khí đón Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, các hoạt động chăm lo an sinh xã hội, sẻ chia khó khăn với nhân dân và người lao động được triển khai sâu rộng trên nhiều địa bàn cả nước.

Cùng chăm lo Tết an vui cho nhân dân Cù Lao Dung

Cùng chăm lo Tết an vui cho nhân dân Cù Lao Dung

Ngày 28/1, UBND thành phố Cần Thơ phối hợp cùng Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng thành phố và nhiều đơn vị tổ chức Chương trình "Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản" năm 2026 tại xã Cù Lao Dung.

Chợ Tết nhân ái chung tay chăm lo an sinh cho người nghèo

Chợ Tết nhân ái chung tay chăm lo an sinh cho người nghèo

Ngày 28/1, tại xã Trà Ôn, Hội Chữ thập đỏ tỉnh Vĩnh Long phối hợp với UBND xã Trà Ôn và đơn vị liên quan tổ chức Chương trình “Tết Nhân ái” năm 2026 dành cho các hộ nghèo, hộ cận nghèo và các hộ có hoàn cảnh khó khăn ở xã.

Sử dụng tiếng dân tộc để truyền tải thông điệp của Đại hội XIV đến các bản làng

Sử dụng tiếng dân tộc để truyền tải thông điệp của Đại hội XIV đến các bản làng

Dõi theo những định hướng lớn từ Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, người dân tại những vùng khó khăn, biên giới của tỉnh Đồng Nai đang thắp lên niềm tin mới. Người dân đã có những chia sẻ đầy tâm huyết, kỳ vọng sẽ sớm có những chính sách đặc thù, tạo điểm tựa cho vùng sâu, vùng xa, biên giới vươn mình, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

Nhân rộng mô hình vườn rau sạch, hàng rào xanh ở các xã biên giới

Nhân rộng mô hình vườn rau sạch, hàng rào xanh ở các xã biên giới

Nghệ An đang tích cực triển khai và nhân rộng mô hình “Vườn rau sạch, hàng rào xanh” tại các xã vùng biên giới, đặc biệt khó khăn. Khởi đầu từ xã Châu Khê (tỉnh Nghệ An), phong trào này không chỉ giải quyết bài toán an ninh thực phẩm tại chỗ, cải thiện thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số, mà còn là bước đệm quan trọng để xây dựng cảnh quan nông thôn mới, hướng tới phát triển du lịch cộng đồng bền vững trên toàn tỉnh.

Rộn ràng niềm vui ngày hội Xuân nơi biên cương

Rộn ràng niềm vui ngày hội Xuân nơi biên cương

Những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, trên các vùng biên giới của thành phố Huế, không khí mùa Xuân đến sớm và lan tỏa bằng những nụ cười, những cái nắm tay ấm áp trong chương trình “Xuân biên cương, hải đảo - Tết thắm tình quân dân”.

Rà soát, đánh giá lại việc cấp giấy phép hoạt động đối với cơ sở y tế chưa đủ tiêu chuẩn

Rà soát, đánh giá lại việc cấp giấy phép hoạt động đối với cơ sở y tế chưa đủ tiêu chuẩn

Trước thời điểm ký hợp đồng khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế năm 2026, Bảo hiểm xã hội tỉnh Gia Lai đã đề nghị rà soát điều kiện hoạt động của các cơ sở y tế trên địa bàn. Qua rà soát ban đầu, một số bệnh viện ngành cao su cùng 47 cơ sở khám, chữa bệnh khác chưa bảo đảm đầy đủ các điều kiện theo quy định, cần được xem xét, hoàn thiện hồ sơ pháp lý và điều kiện chuyên môn để làm căn cứ ký hợp đồng bảo hiểm y tế năm 2026.

Xuân ấm cho đồng bào nghèo

Xuân ấm cho đồng bào nghèo

Những món quà Tết được trao tặng, nhiều hoạt động thiện nguyện diễn ra ngày 27/1 đang góp phần làm nên một mùa Xuân ấm áp với đồng bào nghèo tại nhiều địa phương trên cả nước.

Tạo không gian sáng tạo cho học sinh miền núi

Tạo không gian sáng tạo cho học sinh miền núi

Ngày 27/1, tại Trường Trung học cơ sở Vĩnh Trại (phường Đông Kinh), UBND tỉnh Lạng Sơn phối hợp cùng Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam tổ chức Lễ khánh thành phòng thực hành giáo dục STEM của 3 trường điểm: Trường Trung học cơ sở Vĩnh Trại, Trường Trung học phổ thông chuyên Chu Văn An và Trường Trung học phổ thông Chi Lăng. Các phòng STEM được lắp đặt hệ thống thiết bị đồng bộ, hiện đại, phục vụ dạy học theo hướng tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học.

Mang Tết sớm đến vùng biên Lào Cai

Mang Tết sớm đến vùng biên Lào Cai

Ngày 27/1, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lào Cai, Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng, Hội Chữ thập đỏ tỉnh Lào Cai, xã Pha Long và các đơn vị đồng hành phối hợp tổ chức Chương trình "Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản" Tết Nguyên đán Bính Ngọ năm 2026 cho đồng bào các dân tộc xã biên giới Pha Long. Đây là hoạt động có ý nghĩa chính trị - xã hội và nhân văn sâu sắc, thể hiện trách nhiệm, tình cảm của cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng đối với nhân dân khu vực biên giới.

Tết đầm ấm đến với đồng bào các dân tộc vùng biên giới

Tết đầm ấm đến với đồng bào các dân tộc vùng biên giới

Sáng 27/1, tại bản Nà Vàng (xã biên giới Khổng Lào), Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu phối hợp với UBND xã phối hợp tổ chức chương trình “Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản”, mang đến không khí Tết sớm đầm ấm đến với đồng bào các dân tộc vùng biên giới.

Đưa Cao Bằng phát triển nhanh và bền vững

Đưa Cao Bằng phát triển nhanh và bền vững

Cách đây 85 năm, ngày 28/1/1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc qua cột mốc 108 Pác Bó (Cao Bằng) sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước. Đây là sự kiện có ý nghĩa lịch sử trọng đại, mở ra một giai đoạn phát triển mới của cách mạng, tạo tiền đề cho những thắng lợi vĩ đại của dân tộc Việt Nam sau này.

Nâng tầm giá trị ca cao Việt Nam - Bài 2: Hình thành chuỗi ngành hàng giá trị cao

Nâng tầm giá trị ca cao Việt Nam - Bài 2: Hình thành chuỗi ngành hàng giá trị cao

Nếu chỉ nhìn vào bề nổi, ca cao vẫn là một cây trồng nhỏ trong bức tranh nông nghiệp Tây Nguyên. Diện tích không lớn, sản lượng khiêm tốn, thị trường chưa ổn định. Nhưng nếu đi sâu vào hành trình của một số doanh nghiệp, hợp tác xã tại Tây Nguyên, có thể thấy cây ca cao đang mở ra một câu hỏi lớn hơn: Tây Nguyên không chỉ là vùng trồng ca cao nguyên liệu, mà đang đứng trước khả năng hình thành một chuỗi ngành hàng mang lại giá trị gia tăng cao.

Nâng tầm giá trị ca cao Việt Nam - Bài 1: Tái cấu trúc nông nghiệp xanh Tây Nguyên

Nâng tầm giá trị ca cao Việt Nam - Bài 1: Tái cấu trúc nông nghiệp xanh Tây Nguyên

Ca cao ở Việt Nam đến nay vẫn tồn tại ở vị trí khá khiêm tốn. Không phải cây trồng chủ lực, không chiếm diện tích lớn, càng không phải ngành hàng được nhắc đến đầu tiên mỗi khi bàn về chiến lược nông nghiệp, nhưng vào thời điểm nông nghiệp vùng Tây Nguyên có sự chuyển dịch về tổ chức sản xuất, hướng về gia tăng giá trị, giảm phát thải trở thành áp lực, cây ca cao lại nổi lên như một lựa chọn chiến lược.

Xây trường nơi biên giới: Gieo nền tri thức, giữ vững phên dậu Tổ quốc

Xây trường nơi biên giới: Gieo nền tri thức, giữ vững phên dậu Tổ quốc

Giữa vùng biên giới cực Tây của Tổ quốc, nơi núi cao, địa hình chia cắt, điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Si Pa Phìn, xã Si Pa Phìn, tỉnh Điện Biên, đang gấp rút hoàn thiện những hạng mục cuối cùng để chuẩn bị khánh thành. Không chỉ là một công trình giáo dục mới, ngôi trường còn gửi gắm kỳ vọng lớn lao về phát triển con người, củng cố thế trận lòng dân và bảo đảm quốc phòng, an ninh nơi tuyến đầu biên giới.

Quảng Ngãi: Lần đầu điện lưới về với Tu Thôn

Quảng Ngãi: Lần đầu điện lưới về với Tu Thôn

Ngày 26/1, Sở Công Thương tỉnh Quảng Ngãi cho biết, sau thời gian triển khai thần tốc các giải pháp cấp điện cho các hộ dân tại thôn Tu Thôn, xã Măng Bút, đến nay, 35/238 hộ tại thôn đã chính thức có điện lưới quốc gia để sử dụng.

Mang Tết sớm tới vùng biên giới Điện Biên

Mang Tết sớm tới vùng biên giới Điện Biên

Ngày 26/1, tại xã biên giới Quảng Lâm, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Điện Biên, Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh phối hợp với UBND xã Quảng Lâm tổ chức “Ngày hội Biên phòng toàn dân” và chương trình “Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản” năm 2026.

Hoa mận trắng tinh khôi thu hút du khách đến vùng cao Púng Luông

Hoa mận trắng tinh khôi thu hút du khách đến vùng cao Púng Luông

Ngay sau khi mùa hoa tớ dày kết thúc, trên các triền đồi ở xã vùng cao Púng Luông, Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai, những cây mận bung hoa rực rỡ, nở trắng các triền đồi, tạo nên một vẻ đẹp nguyên sơ, tinh khiết cho núi rừng. Nơi đây trở thành điểm du lịch hút khách đến check in, chụp ảnh nhằm lưu giữ những kỷ niệm ở vùng cao.

Lan tỏa chương trình 'Tết Nhân ái'

Lan tỏa chương trình 'Tết Nhân ái'

Chiều 25/1, Hội Chữ thập đỏ tỉnh Gia Lai tổ chức "Tết Nhân ái" tại xã Vân Canh (tỉnh Gia Lai). Đây là hoạt động thiết thực hưởng ứng chương trình “Tết Nhân ái” do Trung ương Hội Chữ thập đỏ phát động, thể hiện tinh thần “lá lành đùm lá rách”, “tương thân tương ái” tốt đẹp của dân tộc.