Chứng tích độc đáo của nền văn minh Óc Eo

Giữa vùng đất Tây Ninh ngày nay, tháp Chót Mạt vẫn lặng lẽ hiện diện, lưu giữ những dấu tích của nền văn minh Óc Eo. Từ những viên gạch cổ và dáng tháp độc đáo, di tích không chỉ kể câu chuyện về một lớp trầm tích văn hóa xa xưa, mà còn mở ra tiềm năng phát huy giá trị lịch sử gắn với du lịch.

Phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch

Nằm tại ấp Xóm Tháp, xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh, tháp Chót Mạt được xác định thuộc nền văn hóa Óc Eo. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia theo Quyết định số 937/QĐ-BT ngày 23/7/1993 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; thuộc loại hình kiến trúc nghệ thuật. Ngôi tháp còn tồn tại khá nguyên ven trên nền đất đắp bằng phẳng hình chữ nhật theo hướng Đông - Tây, kích thước khoảng 70 m x 65 m.

Theo tài liệu của UBND xã Thạnh Bình, tháp Chót Mạt còn được gọi là Tháp Chóp Mạt, là công trình kiến trúc - nghệ thuật có giá trị lớn về lịch sử, văn hóa, khảo cổ và mỹ thuật. Công trình được xây dựng chủ yếu bằng gạch, có hình khối vươn cao, bố cục hài hòa, tạo cảm giác vững chãi nhưng thanh thoát. Các mặt tháp được tổ chức theo hướng truyền thống của kiến trúc đền tháp cổ; cửa chính hướng về phía Đông, các mặt còn lại được bố trí các cửa giả, tạo nên tổng thể cân đối.

Ông Lê Đỗ Thuận, Phó Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình cho biết, về niên đại, việc xác định chính xác thời điểm xây dựng tháp Chót Mạt vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu trên cơ sở khoa học chuyên sâu. Tuy nhiên, theo một số kết quả khảo cứu, công trình có thể được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII sau Công nguyên, gắn với nền văn hóa Óc Eo từng phát triển ở khu vực Nam Bộ. Chính những giá trị đó khiến tháp Chót Mạt không chỉ là một ngọn tháp cổ đơn lẻ, mà còn là chứng tích phản ánh sự hiện diện của một không gian văn hóa lâu đời, nơi hội tụ các yếu tố tín ngưỡng, nghệ thuật, kỹ thuật xây dựng và giao lưu văn minh trong lịch sử.

Với những du khách lần đầu tìm hiểu về tháp Chót Mạt, sự độc đáo của di tích nằm ở vẻ đẹp giản dị, trầm mặc và khác biệt so với những điểm tham quan hiện đại. Ngọn tháp giữa không gian làng quê tạo cảm giác như một “cánh cửa” đưa người xem trở về quá khứ, từ đó thêm hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa được lưu giữ trên quê hương Tây Ninh.

Chị Nguyễn Hoàng Phương Lan, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng: Điều gây ấn tượng ở tháp Chót Mạt là kiến trúc cổ còn khá nguyên vẹn cùng chiều sâu lịch sử thể hiện qua từng viên gạch, đường nét của công trình. Với chị, tham quan di tích không đơn thuần là ngắm một ngọn tháp cổ mà còn là cơ hội cảm nhận dấu ấn của một nền văn hóa lâu đời.

Không chỉ có giá trị tham quan, tháp Chót Mạt còn được địa phương xác định có khả năng trở thành điểm đến phục vụ học tập, giáo dục lịch sử - văn hóa và du lịch. Theo ông Lê Đỗ Thuận, việc giữ gìn và phát huy giá trị tháp Chót Mạt không chỉ nhằm bảo tồn một công trình của quá khứ, mà còn góp phần giáo dục truyền thống, bồi dưỡng tình yêu quê hương và nâng cao ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng.

UBND xã Thạnh Bình đề nghị ngành Du lịch tỉnh đưa tháp Chót Mạt vào tuyến liên kết Núi Bà Đen - Tòa Thánh Tây Ninh - Lăng mộ Quan lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản - Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát - Trung ương Cục miền Nam; đồng thời xây dựng sản phẩm “Tháp Chót Mạt - dấu ấn văn hóa Óc Eo tại Tây Ninh” phục vụ tham quan, giáo dục di sản cho học sinh, đoàn thể và du khách.

Ông Lê Đỗ Thuận cũng cho biết, cùng với phát huy giá trị di tích, địa phương sẽ xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với thế mạnh nông nghiệp, như tham quan các vườn cây ăn trái, qua đó tạo thêm điểm đến và thu hút du khách.

Định hướng này phù hợp với yêu cầu của UBND tỉnh Tây Ninh về phát huy giá trị các di tích theo hướng kết hợp văn hóa tâm linh với du lịch trải nghiệm nông nghiệp, xây dựng các tour, tuyến gắn di tích văn hóa với những điểm du lịch lớn của tỉnh, hình thành các tuyến du lịch tâm linh - sinh thái - lịch sử liên hoàn.

Bảo tồn nguyên gốc để di sản tiếp tục kể chuyện

Cùng với tiềm năng phát triển, hiện trạng tháp Chót Mạt đặt ra yêu cầu về bảo tồn. Qua khảo sát, địa phương ghi nhận một số hạng mục cần được nâng cấp, tu sửa như hệ thống thoát nước chưa có mương ngoại vi; nền đất quanh tháp còn đất tự nhiên pha cát, thiếu lối đi nội bộ; cổng chính, cổng phụ và hàng rào nhỏ, hẹp, vật liệu sắt bị rỉ sét; tường rào có vị trí nứt do lún; bờ bao ngoại vi có khả năng sạt lở về phía ruộng xung quanh.

Các hạng mục cần tu bổ, phục hồi gồm cải tạo mương chống úng cho thân tháp, tu sửa tam cấp, bờ bao quanh tháp, lát nền sân trước và sau thân tháp, tạo lối đi nội bộ; tu sửa, làm mới cổng chính, cổng phụ, hàng rào; xây dựng chòi mát, bồn cây, gia cố bờ bao và bổ sung mương thoát nước ngoại vi.

Trong chuyến khảo sát thực tế nhằm phát triển du lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh Phạm Tấn Hòa đánh giá cao những giá trị lịch sử, văn hóa và sự tồn tại khá nguyên vẹn, hiếm có của tháp Chót Mạt trên vùng đất Tây Ninh. Theo ông Phạm Tấn Hòa, việc phát huy giá trị di tích cần gắn với ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số để quản lý, quảng bá rộng rãi hình ảnh tháp Chót Mạt đến du khách trong nước và quốc tế, đồng thời nâng cao trải nghiệm tại điểm đến. Cùng với đó, địa phương cần vận động người dân tham gia làm du lịch, phát triển các sản phẩm đặc trưng, qua đó tạo thêm nguồn thu phi nông nghiệp và sinh kế cho người dân.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Tấn Hòa cho biết, tỉnh đã đề nghị các sở, ban, ngành tiếp tục phối hợp với địa phương thực hiện đầy đủ thủ tục, quy trình quy hoạch bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích; tập trung nghiên cứu khoa học, công nghệ liên quan đến giá trị lịch sử, văn hóa một cách bài bản, bền vững. Cùng với đó là nâng cao năng lực đội ngũ quản lý du lịch, đào tạo nhân lực, tăng cường tuyên truyền, giáo dục truyền thống và thường xuyên kiểm tra, giám sát, phòng ngừa tình trạng xâm hại di tích.

Đặc biệt, yêu cầu giữ gìn tối đa giá trị nguyên gốc của di tích là yếu tố quyết định để tháp Chót Mạt không chỉ được bảo tồn về mặt vật chất, mà còn tiếp tục phát huy giá trị như một nguồn tư liệu giúp các thế hệ hôm nay hiểu thêm về chiều sâu lịch sử, văn hóa của vùng đất Tây Ninh.

Địa phương đồng thời đề xuất hỗ trợ bản đồ số tuyến tham quan, số hóa tư liệu, hình ảnh, hồ sơ di tích; xây dựng video, tin bài, phóng sự quảng bá trên các nền tảng số. Hạ tầng giao thông vào di tích cũng cần được quan tâm, trong đó có việc khảo sát, bổ sung kinh phí mở rộng tuyến đường để thuận lợi cho các đoàn khách đông và xe khách lớn.

Sau đầu tư, địa phương cần có quy trình vệ sinh, bảo dưỡng định kỳ; tập huấn cán bộ về bảo vệ di sản, thuyết minh và tiếp nhận khách, bảo đảm di tích được vận hành lâu dài, an toàn và đúng với giá trị vốn có.

Khi được bảo tồn tối đa giá trị nguyên gốc, kết nối hợp lý và phát huy đúng những giá trị vốn có, tháp Chót Mạt không chỉ được gìn giữ như một chứng tích của nền văn minh Óc Eo, mà còn tiếp tục “kể chuyện” về chiều sâu lịch sử, văn hóa của vùng đất Tây Ninh, trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá của du khách hôm nay và mai sau./.