Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, ẩm thực Êđê là sự hòa trộn tinh tế của thảo dược, gia vị và thực phẩm tươi sống với những phong cách chế biến, nấu nướng đặc biệt. Mỗi món ăn hay toàn thể bữa ăn đều có sự phối trộn hòa hợp giữa vị cay, chua, đắng và người Êđê quan niệm bữa ăn là khoảng thời gian, không gian giao tiếp thân mật của mọi người. Ngày thường, việc chế biến món ăn cho gia đình do chị em phụ nữ thực hiện, nhưng trong các ngày lễ lớn thì người đàn ông lại giữ vai trò “bếp trưởng”.
Chị H’Linh Ayun, ở buôn Cuôr Đăng B, xã Cuôr Đăng, huyện Cư M’gar (Đắk Lắk) cho biết: Trước đây, nguyên liệu chế biến món ăn truyền thống của người Êđê chủ yếu được khai thác từ thiên nhiên và tự canh tác lấy. Các loại rau, củ, thực phẩm như cà đắng, lá tàu bay, lá bép, đọt mây, măng le, cá, ốc… được hái lượm, đánh bắt từ núi rừng, sông suối gần nhà và một phần nguyên liệu là các loại hoa màu trồng trọt ở rẫy. Ngày nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau, phần lớn nguyên liệu sử dụng được mua ở chợ, tuy nhiên các món ăn vẫn đảm bảo được sự đa dạng, phong phú và hương vị đậm đà truyền thống.
Một trong những gia vị không thể thiếu trong các món ăn của người Êđê là ớt: từ món ăn sống, luộc chấm muối ớt, cho đến các món giã với ớt, canh nấu bỏ thêm ớt… Nếu thiếu vị cay nồng của ớt món ăn sẽ mất ngon, không còn đúng vị. Theo người Êđê, ớt có tác dụng tăng cường sức đề kháng, chống lại bệnh tật. Khi nấu canh thì giã ớt xanh hoặc chín cũng được nhưng khi làm muối chấm, bắt buộc phải là ớt xanh và nướng lên rồi mới giã để được dậy nồng hơn. Ngoài ớt, nhiều gia vị có vị cay khác cũng thường được sử dụng như gừng, riềng, một số loại thảo dược khác. Có thể kể đến một số món ăn phổ biến với vị cay, đậm đà đặc trưng như: thịt bò xào sả gừng, món vếch, canh bột lá yao, đu đủ giã kiến vàng, lá mì (sắn) xào hoặc nấu canh, canh cà đắng… Hầu hết các món ăn này được chuẩn bị và chế biến khá công phu từ nguyên liệu đến cách thức nấu nướng, trong đó phổ biến là món canh bột lá yao thường được nấu trong những ngày quan trọng, lễ, tết.
Canh bột lá yao được chế biến với nhiều nguyên liệu, gia vị kết hợp tạo nên như thịt/xương heo hoặc vếch bò (phần đầu ruột non của bò), cây môn thục, cà đắng phơi khô, đu đủ xanh, gạo, lá yao (một loại lá rừng có vị ngọt, mùi thơm, hình dáng giống lá trầu không), lõi chuối, củ nén, muối, ớt, bột ngọt. Để món canh bột lá yao được ngon miệng, đậm đà, cách thức nấu được tiến hành theo một trình tự nhất định: thịt/xương được xào trước, sau đó cho đu đủ, lõi chuối, môn thục, cà đắng vào xào chung. Sau khi cho một ít nước vào nồi canh, đợi nước sôi và mọi thứ vừa chín tới, sẽ lọc từ hỗn hợp bột gạo ngâm giã nát chung với lá yao để chắt lấy nước đổ thêm vào nồi canh, sau đó nêm gia vị cho vừa miệng.
Theo chị H’Linh Ayun, nguyên liệu quan trọng nhất của món canh bột lá yao là bột gạo và lá yao. Bột gạo tạo độ sệt cho món canh. Lá yao thơm, có vị ngọt. Các nguyên liệu khác có thể thay thế được. Một điểm cần lưu ý khi nấu canh bột lá yao, người nấu phải khuấy đều tay và canh lửa để món canh không bị đặc quánh và có mùi khét. Canh bột lá yao thường được ăn kèm với cơm, cùng với các món truyền thống khác của người Êđê như cà đắng giã muối ớt, đu đủ giã kiến vàng, lá mì xào, xôi nếp hấp…
Theo baodaklak.vn
=
