Gìn giữ “hồn cốt” trang phục truyền thống của người Ca Dong

Nhận diện rõ giá trị của trang phục truyền thống, ngày 4/11, UBND xã Sơn Tây Thượng (tỉnh Quảng Ngãi) phối hợp với Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tại tỉnh Quảng Ngãi tổ chức Hội thảo khoa học “Nhận diện đặc trưng trang phục của người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng, đề xuất việc bảo tồn, phát huy giá trị. Đây là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa Tiểu dự án 1 - Dự án 9 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển Kinh tế - Xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, góp phần gìn giữ di sản văn hóa độc đáo đang trước nguy cơ mai một.

Trước làn sóng hội nhập và sự phát triển của xã hội hiện đại, trang phục truyền thống Ca Dong đang đứng trước nguy cơ mai một. Nghề trồng bông, kéo sợi, nhuộm màu và dệt vải thủ công dần vắng bóng trên các nương rẫy. Nhiều bạn trẻ không còn hiểu hết ý nghĩa biểu tượng của các hoa văn thiêng liêng, hoặc mặc các bộ trang phục cách tân pha tạp, làm mất đi bản sắc thuần khiết của dân tộc. Nhận diện đúng giá trị và bảo tồn trang phục truyền thống là nhiệm vụ cấp thiết được chính quyền địa phương và các nhà nghiên cứu văn hóa đặc biệt quan tâm.

Ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Tây Thượng nêu rõ: Hội thảo là diễn đàn trao đổi giữa các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nghệ nhân và chính quyền địa phương. Xã sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến đóng góp để nghiên cứu, phối hợp lập hồ sơ tư liệu, đề xuất cấp thẩm quyền công nhận; tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ, khuyến khích sử dụng trang phục truyền thống trong trường học và các sự kiện văn hóa, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế và du lịch văn hóa. Để mạch nguồn di sản chảy mãi trong đời sống hôm nay, việc đưa trang phục truyền thống vào không gian học đường được coi là giải pháp mang tính căn cơ. Do đó, thời gian tới, địa phương sẽ phối hợp chặt chẽ với các trường học, các hội đoàn thể trên địa bàn đẩy mạnh lồng ghép giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc vào giờ học ngoại khóa; hỗ trợ thành lập các Câu lạc bộ dệt thổ cẩm - xâu cườm do nghệ nhân trực tiếp truyền dạy; đồng thời khuyến khích học sinh, cán bộ mặc trang phục truyền thống Ca Dong trong các ngày lễ lớn, sinh hoạt đầu tuần nhằm lan tỏa niềm tự hào di sản ngay từ ghế nhà trường

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, nhà nghiên cứu văn hóa khẳng định: Việc nhận diện đặc trưng trang phục truyền thống Ca Dong không chỉ để phân biệt với các dân tộc anh em như Xơ Đăng, Hrê, Cor, Cơ Tu mà còn để tìm lại ký ức cội nguồn, xây dựng cơ sở khoa học phục vụ công tác phục dựng, bảo tồn bền vững. Để di sản văn hóa trở thành nguồn sinh kế thực chất, việc khôi phục nghề dệt thổ cẩm, xâu cườm truyền thống cần gắn chặt với phát triển kinh tế địa phương. Thông qua việc định hình các sản phẩm thổ cẩm đạt chuẩn OCOP, chế tác trang sức cườm hay túi xách, khăn quàng làm quà lưu niệm đặc trưng, người dân Sơn Tây Thượng hoàn toàn có thể nâng cao thu nhập ngay tại buôn làng. Cùng với điểm nhấn du lịch trải nghiệm lòng hồ Đăkđrinh, du khách đến đây không chỉ được thưởng lãm cảnh sắc thiên nhiên mà còn được trực tiếp trải nghiệm quy trình nhuộm sợi từ vỏ cây, tự tay dệt nên những hoa văn mang sắc màu đại ngàn.

Gắn bó trọn đời với núi rừng Sơn Tây, ông Đinh Ka Để, người có uy tín trong cộng đồng người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng chia sẻ: Từ xa xưa, khi chưa có vải vóc giao thương, người Ca Dong đã biết đập dập vỏ cây kẻ, vỏ cây trâm phơi khô, lấy chỉ từ cây gai rừng khâu thành váy khố. Về sau, phụ nữ Ca Dong miệt mài bên khung dệt tre nứa với nguồn sợi dệt từ cây bông, cây gai trồng quanh rẫy.

Nghệ thuật nhuộm sợi của người Ca Dong là sự hòa quyện với thiên nhiên. Mỗi màu sắc trên tấm thổ cẩm đều mang triết lý vũ trụ quan sâu sắc: Màu đỏ thẫm chiết từ vỏ cây aseang hay lá trầu giã với cau hạt tượng trưng cho vầng mặt trời; màu xanh chàm (taram) đại diện cho bầu trời bao la và dòng suối nguồn mát lành; màu vàng ươm từ củ nghệ, củ mơ gang phản chiếu ánh trăng rằm cùng nương lúa chín; màu đen đậm đà từ cây grao pu trộn than nứa tươi tượng trưng cho đất mẹ chở che; và sắc trắng tinh khiết tạo từ đá vôi, vỏ ốc đại diện cho mây mưa hòa hợp.

Trang phục của người phụ nữ Ca Dong gồm áo nổi bật với ba dải màu chủ đạo đỏ, trắng, vàng vắt chéo trước ngực (đỏ của may mắn, sinh khí; trắng của sự thuần khiết; vàng của mùa lúa trĩu hạt). Chiếc váy (katu) phủ dài gần hết đôi chân trên nền đen, điểm xuyết các hoa văn độc bản mang ý nghĩa tâm linh. Trong đó, hoa văn tai hổ (đhoan kla) – người bạn dũng mãnh che chở buôn làng; hoa văn da trăn (ra wang clân) nhắc nhớ lời thề thủy chung son sắt; hoa văn răng trâu hiến sinh dâng thần linh; hoa văn lá đủng đỉnh gợi nhớ mái nhà xưa và dấu móc tay thể hiện sự đoàn kết cộng đồng. Đi kèm với trang phục là hệ thống trang sức tỉ mỉ: chiếc thắt lưng cườm (vreat pă) hộ thân; chiếc ống nứa đựng thuốc lá niềng bạc (talok cring ning) đính 9 vòng bạc biểu trưng cho 9 vía của người phụ nữ cùng chùm lục lạc reo vui; cùng đôi vòng chân xâu cườm tinh xảo. Đặc biệt, những chùm lục lạc đồng trên chiếc ống nứa hay dây đeo (cring ning) vang lên nhịp nhàng theo từng bước chân đi rẫy, mang ý nghĩa tâm linh gọi hồn lúa thiêng về nhà... Để có được bộ trang phục và trang sức quý giá này, người Ca Dong xưa phải đổi bằng cả tài sản lớn như 1-3 con heo lớn, hoặc trao đổi bò, trâu với các vùng lân cận./.