Những công đoạn làm giấy bản, làm hương; thêu, in hoa văn bằng sáp ong đến những nét đặc sắc trong đám cưới, văn hóa của một số đồng bào dân tộc thiểu số được đưa đến Phố đi bộ Kim Đồng (phường Thục Phán) trình diễn. Đây là một hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Trong chuỗi trải nghiệm “Bàn tay người Cao Bằng” vào những ngày cuối tuần tại Phố đi bộ Kim Đồng, người dân và du khách có thể tìm hiểu nghề làm giấy bản làng Dìa Trên (xã Quảng Uyên), làm hương làng Phja Thắp (xã Quảng Uyên), thêu và in hoa văn bằng sáp ong của người Dao Tiền (xã Tam Kim và xã Thành Công) và dệt thổ cẩm của người Tày (xã Hà Quảng). Mỗi nghề mang một đặc trưng riêng, gắn với điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và đời sống văn hóa của cộng đồng dân cư.
Nghệ nhân dệt thổ cẩm Hoàng Thị Hằng (xã Hà Quảng) trình diễn các công đoạn dệt và những nét đặc trưng của sản phẩm thổ cẩm truyền thống của người Tày chia sẻ, bà rất vui vì mang nghề dệt thổ cẩm của địa phương đến giới thiệu tại phố đi bộ. Qua hoạt động, du khách có thể trực tiếp quan sát, tìm hiểu cách làm ra một sản phẩm thổ cẩm. Bà mong ngày càng có nhiều người biết đến nghề dệt truyền thống, nhất là các bạn trẻ, để thêm yêu quý và có ý thức gìn giữ nghề của dân tộc mình.
Bà Nông Thị Xanh, nghệ nhân làm giấy bản ở Dìa Trên hơn 20 năm cho biết: Giấy này đã có từ lâu, được truyền qua nhiều thế hệ. Từ giấy bản, người dân làm ra các sản phẩm như sổ tay, quạt, tranh. Làng nghề được mang tới phố đi bộ, sản phẩm có thể quảng bá rộng rãi hơn. Nhiều du khách cũng đến làng trải nghiệm. Bà con phấn khởi vì thu nhập tốt hơn trước. Du khách hào hứng khi thấy từ vỏ cây tự nhiên làm ra một tờ giấy. Bà tin với sự hỗ trợ của các ngành chức năng, ý thức gìn giữ làng truyền nghề cho con cháu của nhiều thế hệ sẽ giúp làng phát triển hơn.
Giữa không gian nhộn nhịp của phố đi bộ Kim Đồng, đám cưới truyền thống của người Dao Đỏ được tái hiện với trang phục rực rỡ, sính lễ và những nghi thức mang đậm bản sắc dân tộc. Hoạt động không chỉ mang đến trải nghiệm văn hóa độc đáo cho người dân, du khách mà còn góp phần lan tỏa ý thức gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống của đồng bào.
Ông Triệu Kiềm Pu (dân tộc Dao, xã Nguyên Bình) cho biết: Đám cưới là một phong tục quan trọng của người Dao Đỏ, trong đó có nhiều nghi thức mang ý nghĩa riêng. Lễ ăn hỏi thể hiện sự thống nhất giữa hai gia đình về chuyện hôn nhân; đến lễ cưới, hai bên cùng thực hiện các nghi thức theo phong tục để đón nhận thành viên mới và chúc phúc cho đôi trẻ. Trước đây, những nghi thức này được thực hiện trong đời sống cộng đồng, nhưng hiện nay một số phong tục đang dần mai một hoặc được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế. Vì vậy, việc tái hiện đám cưới truyền thống giúp mọi người hiểu hơn về phong tục của dân tộc mình, nhất là thế hệ trẻ.
Theo ông Pu, để những giá trị văn hóa được duy trì, cần có sự tham gia của những người am hiểu phong tục, nghệ nhân và các thành viên trong cộng đồng. Việc giới thiệu nghi lễ không chỉ dừng ở hình thức mà cần giúp người xem hiểu được ý nghĩa của từng bước, từ đó thêm trân trọng những giá trị được cha ông truyền lại.
Việc tái hiện đám cưới truyền thống tại không gian công cộng như phố đi bộ Kim Đồng mở ra cơ hội để những phong tục vốn diễn ra trong phạm vi gia đình, bản làng đã được giới thiệu rộng rãi hơn. Thông qua hình thức trình diễn trực quan, người xem có thể tiếp cận văn hóa dân tộc bằng những trải nghiệm cụ thể hơn.
Trong không gian phố đi bộ, du khách được quan sát, thử một số công đoạn và nghe nghệ nhân giới thiệu về nguyên liệu, cách làm, câu chuyện của nghề; được giới thiệu những nét đặc sắc trong văn hóa của đồng bào các dân tộc. Chị Nguyễn Hồng Loan (du khách Hà Nội) chia sẻ, khi được tự tay cắt, thử làm quạt bằng giấy bản hay tự làm hương, vẽ sáp ong trên vải thì chị rất háo hức, vui và rất thú vị. Những hoạt động thực tế như thế cần được tỉnh Cao Bằng phát huy nhất là trong bối cảnh xã hội phát triển, các giá trị văn hóa truyền thống đang dần mai một…
Chị Ngô Thị Thanh Hằng, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh thấy rất may mắn được xem đám cưới truyền thống của người Dao Đỏ được tái hiện tại phố đi bộ. Cô dâu khoác lên mình bộ trang phục truyền thống với những chi tiết cầu kỳ và các món trang sức bạc nổi bật. Chị còn được tìm hiểu về việc mời rượu, sính lễ và những nghi thức trong đám cưới này. Chương trình giúp chị hiểu thêm về phong tục của đồng bào vùng cao, thêm cơ hội khám phá văn hóa độc đáo của Cao Bằng.
Hiện thực hóa tầm nhìn của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, di sản cần được gìn giữ và tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, với cộng đồng là chủ thể thực hành. Tại Cao Bằng, để các hoạt động tạo giá trị lâu dài, cần kết nối trải nghiệm tại phố với điểm đến ở làng nghề và đầu ra cho sản phẩm. Phó Giám đốc Ban Quản lý Di tích và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng Hoàng Thị Huệ cho biết: "Chúng tôi đã đưa các nghệ nhân đến các địa phương, hội chợ và nhận thấy nhiều du khách mong muốn được trải nghiệm, rất hào hứng, thích thú. Tại Cao Bằng, chuỗi trải nghiệm “Bàn tay người Cao Bằng” giúp bà con tiếp tục giữ gìn bản sắc, di sản văn hóa cha ông để lại, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn, góp phần quảng bá du lịch tỉnh nhà và tạo thu nhập cho người dân, địa phương".
Tên tự gọi: Kìm Miền, Kìm Mùn (người rừng).
Tên gọi khác: Mán.
Nhóm địa phương: Dao Ðỏ (Dao Cóc Ngáng, Dao sừng, Dao Dụ lạy, Dao Ðại bản), Dao Quần chẹt (Dao Sơn đầu, Dao Tam đảo, Dao Nga hoàng, Dụ Cùn), Dao Lô gang (Dao Thanh phán, Dao Cóc Mùn), Dao Tiền (Dao Ðeo tiền, Dao Tiểu bản), Dao Quần trắng (Dao Họ), Dao Thanh Y, Dao Làn Tẻn (Dao Tuyển, Dao áo dài).
Dân số: 751.067 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngữ hệ Hmông - Dao.
Lịch sử: Người Dao có nguồn gốc từ Trung Quốc, việc chuyển cư sang Việt Nam kéo dài suốt từ thế kỷ XII, XIII cho đến nửa đầu thế kỷ XX. Họ tự nhận mình là con cháu của Bản Hồ (Bàn vương), một nhân vật huyền thoại rất phổ biến và thiêng liêng ở người Dao.
Hoạt động sản xuất: Nương, thổ canh hốc đá, ruộng là những hình thức canh tác phổ biến ở người Dao. Tuỳ từng nhóm, từng vùng mà hình thức canh tác này hay khác nổi trội lên như: Người Dao Quần Trắng, Dao áo Dài, Dao Thanh Y chuyên làm ruộng nước. Người Dao Ðỏ - thổ canh hốc đá. Phần lớn các nhóm Dao khác làm nương du canh hay định canh. Cây lương thực chính là lúa, ngô, các loại rau màu quan trọng như bầu, bí, khoai... Họ chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà ở vùng lưng chừng núi và vùng cao còn nuôi ngựa, dê.
Nghề trồng bông, dệt vải phổ biến ở các nhóm Dao. Họ ưa dùng vải nhuộm chàm.
Hầu hết các xóm đều có lò rèn để sửa chữa nông cụ. Nhiều nơi còn làm súng hoả mai, súng kíp, đúc những hạt đạn bằng gang. Nghề thợ bạc là nghề gia truyền, chủ yếu làm những đồ trang sức như vòng cổ, vòng chân, vòng tay, vòng tai, nhẫn, dây bạc, hộp đựng trầu...
Nhóm Dao Ðỏ và Dao Tiền có nghề làm giấy bản. Giấy bản dùng để chép sách cúng, sách truyện, sách hát hay dùng cho các lễ cúng như viết sớ, tiền ma. Nhiều nơi có nghề ép dầu thắp sáng hay dầu ăn, nghề làm đường mật.
Ăn: Người Dao thường ăn hai bữa chính trong ngày, bữa trưa và bữa tối. Chỉ những ngày mùa bận rộn mới ăn thêm bữa sáng. Người Dao ăn cơm là chính, ở một số nơi lại ăn ngô nhiều hơn ăn cơm hoặc ăn cháo. Cối xay lúa thường dùng là loại cối gỗ đóng dăm tre. Cối giã có nhiều loại như cối gỗ hình trụ, cối máng giã bằng chày tay, cối đạp chân, cối giã bằng sức nước. Họ thích ăn thịt luộc, các món thịt sấy khô, ướp chua, canh măng chua. Khi ăn xong, người ra kiêng để đũa ngang miệng bát vì đó là dấu hiệu trong nhà có người chết.
Phổ biến là rượu cất, ở một vài nơi lại uống hoãng, thứ rượu không qua trưng cất, có vị chua và ít cay.
Người Dao thường hút thuốc lá và thuốc lào bằng điếu cầy hay tẩu.
Mặc: Trước đây đàn ông để tóc dài, búi sau gáy hoặc để chỏm tóc dài trên đỉnh đầu, xung quanh cạo nhẵn. Các nhóm Dao thường có cách đội khăn khác nhau. áo có hai loại, áo dài và áo ngắn.
Phụ nữ Dao mặc rất đa dạng, thường mặc áo dài yếm, váy hoặc quần. Y phục theo rất sặc sỡ. Họ không theo theo mẫu vẽ sẵn trên vải mà hoàn toàn dựa vào trí nhớ, thêu ở mặt trái của vải để hình mẫu nổi lên mặt phải. Nhiều loại hoa văn như chữ vạn, cây thông, hình chim, người, động vật, lá cây. Cách in hoa văn trên vải bằng sáp ong ở người Dao rất độc đáo. Muốn hình gì người ta dùng bút vẽ hay nhúng khuôn in vào sáp ong nóng chẩy rồi in lên vải. Vải sau khi nhuộm chàm sẽ hiện lên hoa văn mầu xanh lơ do phủ lớp sáp ong không bị thấm chàm.
Ở: Người Dao thường sống ở vùng lưng chừng núi hầu khắp các tỉnh miền núi miền Bắc. Tuy nhiên một số nhóm như Dao Quần trắng ở thung lũng, còn Dao Ðỏ lại ở trên núi cao. Thôn xóm phần nhiều phân tán, rải rác, năm bẩy nóc nhà. Nhà của người Dao rất khác nhau, tuỳ nơi họ ở nhà trệt, nhà sàn hay nhà nửa sàn, nửa đất.
Phương tiện vận chuyển: Người Dao ở vùng cao quen dùng địu có hai quai đeo vai, vùng thấp gánh bằng đôi dậu. Túi vải hay túi lưới đeo vai rất được họ ưa dùng.
Quan hệ xã hội: Trong thôn xóm tồn tại chủ yếu các quan hệ xóm giềng và quan hệ dòng họ.
Người Dao có nhiều họ, phổ biến nhất là các họ Bàn, Ðặng, Triệu. Các dòng họ, chi họ thường có gia phả riêng và có hệ thống tên đệm để phân biệt giữa những người thuộc các thế hệ khác nhau.
Sinh đẻ: Phụ nữ đẻ ngồi, đẻ ngay trong buồng ngủ. Trẻ sơ sinh được tắm bằng nước nóng. Nhà có người ở cữ người ta treo cành lá xanh hay cài hoa chuối trước cửa để làm dấu không cho người lạ vào nhà vì sợ vía độc ảnh hưởng tới sức khoẻ đứa trẻ. Trẻ sơ sinh được ba ngày thì làm lễ cúng mụ.
Cưới xin: Trai gái muốn lấy được nhau phải so tuổi, bói chân gà xem có hợp nhau không. Có tục chăng dây, hát đối đáp giữa nhà trai và nhà gái trước khi vào nhà, hát trong đám cưới. Lúc đón dâu, cô dâu được cõng ra khỏi nhà gái và bước qua cái kéo mà thầy cúng đã làm phép mới được vào nhà trai.
Ma chay: Thày tào có vị trí quan trọng trong việc ma và làm chay. Nhà có người chết con cái đến nhà thầy mời về chủ trì các nghi lễ, tìm đất đào huyệt. Người ta kiêng khâm liệm người chết vào giờ sinh của những người trong gia đình. Người chết được liệm vào quan tài để trong nhà hay chỉ bó chiếu ra đến huyệt rồi mới cho vào quan tài. Mộ được đắp đất, xếp đá ở chân mộ. ở một số nơi có tục hoả táng cho những người chết từ 12 tuổi trở lên.
Lễ làm chay cho người chết diễn ra sau nhiều năm, thường được kết hợp với lễ cấp sắc cho một người đàn ông nào đó đang sống trong gia đình. Lễ tổ chức ba ngày, ngày đầu gọi là lễ phá ngục, giải thoát hồn cho người chết, ngày thứ hai gọi là lễ tắm hương hoa cho người chết trước khi đưa hồn về bàn thờ tổ tiên trong nhà, ngày thứ ba lễ cấp sắc. Người chết được cúng đưa hồn về quê cũ ở Dương Châu.
Nhà mới: Muốn làm nhà phải xem tuổi những người trong gia đình, nhất là tuổi chủ gia đình. Nghi lễ chọn đất được coi là quan trọng. Buổi tối, người ta đào một hố to bằng miệng bát, xếp một số hạt gạo tượng trưng cho người, trâu bò, tiền bạc, thóc lúa, tài sản rồi úp bát lên. Dựa vào mộng báo đêm đó mà biết điềm xấu hay tốt. Sáng hôm sau ra xem hỗ, các hạt gạo vẫn giữa nguyên vị trí là có thể làm nhà được.
Thờ cúng: Người Dao vừa tin theo các tín ngưỡng nguyên thuỷ, các nghi lễ nông nghiệp vừa chịu ảnh hưởng sâu sắc của Khổng giáo, Phật giáo và nhất là Ðạo giáo. Bàn vương được coi là thuỷ tổ của người Dao nên được cúng chung với tổ tiên từng gia đình. Theo truyền thống tất cả đàn ông đã đến tuổi trưởng thành đều phải qua lễ cấp sắc. một nghi lễ vừa mang tính chất của Ðạo giáo, vừa mang những vết của lễ thành đinh xa xưa.
Lịch: Người Dao quen dùng âm lịch để tính thời gian sản xuất và sinh hoạt.
Học: Hầu hết các xóm thôn người Dao đều có người biết chữ Hán, nôm Dao. Người ta học chữ để đọc sách cúng, sách truyện, thơ.
Văn nghệ: Người Dao có vốn văn nghệ dân gian rất phong phú, nhiều truyện cổ, bài hát, thơ ca. Ðặc biệt truyện Quả bầu với nạn hồng thuỷ, Sự tích Bàn Vương rất phổ biến trong người Dao. Múa, nhạc được họ sử dụng chủ yếu trong các nghi lễ tôn giáo.
Chơi: Người Dao thích chơi đu, chơi quay, đi cà kheo.
Theo cema.gov.vn
