Trong không gian núi rừng Tây Bắc hùng vĩ, xóm Mừng với cảnh quan thiên nhiên tươi mát, trong lành cùng những mùa hoa rực rỡ và bản sắc văn hóa Mường đặc sắc đang vươn mình trở thành điểm sáng về du lịch cộng đồng, là điểm đến của du khách trong và ngoài nước.
Viên ngọc thô đang được đánh thức
Xóm Mừng là một bản của người Mường sinh sống, ở độ cao trên 600m so với mực nước biển. Nơi đây, thời tiết quanh năm mát mẻ, cảnh quan hoang sơ với những cánh rừng già bao phủ, những thửa ruộng bậc thang uốn lượn và những triền đồi thoai thoải. Đời sống người dân chủ yếu dựa vào canh tác ngô, sắn, lúa hoặc khai thác sản vật của rừng.
Từ năm 2021, xóm Mừng đã bắt đầu hành trình đổi mới khi chính quyền địa phương vào cuộc và định hướng xây dựng xóm thành một điểm đến hấp dẫn của huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình cũ, nay là xã Cao Phong, tỉnh Phú Thọ.
Vẻ đẹp của ruộng bậc thang tại xóm Mừng, xã Cao Phong (Phú Thọ).
Các loại hoa được trồng trên những thửa ruộng bậc thang sau mùa thu hoạch, các sườn đồi, các con đường trong xóm khiến nơi đây trở thành “thiên đường hoa” quanh năm khoe sắc. Vào mùa Xuân, gần 500 cây hoa anh đào đồng loạt nở, nhuộm hồng cả xóm; sang mùa Hè, mảnh đất xinh đẹp này rực rỡ hoa bướm đủ sắc màu; vào cuối Thu, đầu Đông, hoa dã quỳ nở vàng rực hai bên đường lên xóm. Với những “cánh đồng hoa” này, xóm Mừng đã trở thành điểm hẹn của giới trẻ, các nhiếp ảnh gia và du khách muôn nơi.
Chị Dương Diễm Quỳnh (du khách Hà Nội) cho biết: “Lần đầu đến đây, tôi thấy cảnh quan còn đẹp hơn những gì tưởng tượng. Hoa nở rực rỡ, khí hậu mát mẻ, món ăn Mường ngon và đậm đà. Tôi chắc chắn sẽ trở lại cùng bạn bè”.
Ngoài lợi thế cảnh quan ruộng bậc thang, xóm Mừng còn sở hữu 520 ha rừng tự nhiên được bảo vệ nghiêm ngặt. Đây là “lá phổi xanh” quý giá giúp khí hậu thêm trong lành, mát mẻ, thích hợp phát triển loại hình du lịch sinh thái, trekking, dã ngoại.
Theo cung đường đến xóm Mừng, du khách có thể ghé thăm nhiều điểm du lịch khác trên địa bàn xã Cao Phong như núi Đầu Rồng, công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam và đặc biệt là du khách không thể bỏ qua việc thưởng thức cam Cao Phong - nông sản nổi tiếng của vùng đất xinh đẹp này.
Từ một bản làng vùng cao, xóm Mừng đang từng bước trở thành điểm du lịch cộng đồng nổi bật. Sự kết hợp hài hòa giữa khai thác cảnh quan, gìn giữ bản sắc văn hóa, phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường đã mở ra hướng đi mới cho đồng bào Mường ở Cao Phong.
Du lịch gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa
Không chỉ là cảnh quan, xóm Mừng còn hấp dẫn du khách bởi nét văn hóa bản địa của đồng bào Mường. Từ năm 2023, xã Hợp Phong cũ nay là xã Cao Phong đã chính thức xây dựng mô hình du lịch cộng đồng - sinh thái xóm Mừng, thu hút các nhà đầu tư xây dựng homestay và dịch vụ trải nghiệm.
Cơ sở lưu trú được thiết kế vừa hiện đại vừa gần gũi thiên nhiên tại xóm Mừng.
Một loạt cơ sở lưu trú được xây dựng như Mừng Retreat Glamping, Nhà Tím Homestay, Thung Mây Wellness Retreat. Các homestay này được thiết kế vừa hiện đại vừa gần gũi thiên nhiên, cảnh quan hấp dẫn.
Anh Nguyễn Văn Hải, chủ Thung Mây Wellness Retreat chia sẻ: Thiên nhiên đẹp và trong lành cùng những nét văn hóa Mường đặc sắc của xóm Mừng đã khiến anh quyết định làm homestay tại đây. Anh mong muốn mang đến cho du khách những trải nghiệm về không gian, cảnh quan và văn hóa Mường cũng như giúp tạo việc làm cho người dân, phát triển kinh tế của địa phương.
Những thửa ruộng bậc thang tại xóm Mừng, xã Cao Phong (Phú Thọ).
Du khách khi đến xóm Mừng sẽ có cơ hội ngắm nhìn những biển mây trong mỗi buổi sớm mai trong lành, được tham quan các vườn cam, thưởng thức cam Cao Phong tại vườn, trải nghiệm lưu trú nhà sàn, dùng ẩm thực địa phương như gà đồi, lợn bản, măng đắng, cơm lam. Buổi tối, du khách có thể tham gia đốt lửa trại, múa sạp, xem biểu diễn cồng chiêng cùng đồng bào Mường… Ngoài ra, các homestay còn nhiều dịch vụ khác như: Tổ chức team building, trekking, tìm hiểu văn hóa bản địa để nên phù hợp cho cả gia đình, nhóm bạn trẻ và những người yêu thiên nhiên.
Điểm check-in cây Đa và ruộng bậc thang tại xóm Mừng, xã Cao Phong (Phú Thọ).
Theo bà Nguyễn Linh Ngọc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, văn hóa vùng Mường Thàng với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, những kiến trúc nhà sàn cổ, các hoạt động cồng chiêng, dân ca, ẩm thực, trang phục… là những giá trị vô giá để phát triển các loại hình du lịch. Tuy nhiên, địa phương cần nâng cao chất lượng hạ tầng và dịch vụ như hoàn thiện giao thông, đầu tư cơ sở lưu trú chất lượng cao, đa dạng dịch vụ trải nghiệm; đẩy mạnh xây dựng thương hiệu du lịch cộng đồng xóm Mừng thông qua việc quảng bá hình ảnh, kết nối tour tuyến với các điểm du lịch khác của tỉnh Phú Thọ và vùng Tây Bắc.
Chủ tịch xã Cao Phong Hoàng Minh Hiếu cho biết: Xóm Mừng mang đậm bản sắc văn hóa Mường Thàng khi có trên 98% người Mường sinh sống. Trong không gian phát triển mới, chính quyền xã Cao Phong quyết tâm xây dựng, thu hút đầu tư đưa xóm Mừng trở thành điểm du lịch cộng đồng hấp dẫn du khách về cảnh quan, văn hóa và con người vùng đất Mường Thàng cổ, từng bước nâng cao đời sống người dân, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa vừa định hướng phát triển kinh tế du lịch xanh và bền vững.
Những vạt lúa trên thửa ruộng bậc thang tại xóm Mừng.
Trong tương lai, với sự chung tay của chính quyền xã Cao Phong, doanh nghiệp và người dân, xóm Mừng hứa hẹn sẽ trở thành một “điểm đến vàng”, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ./.
Tên tự gọi: Mol (hoặc Mon, Moan, Mual).
Nhóm địa phương: Ao Tá (Âu Tá), Mọi Bi.
Dân số: 1.268.963 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á).
Lịch sử: Cùng nguồn gốc với người Việt cư trú lâu đời ở vùng Hoà Bình, Thanh Hoá, Phú Thọ...
Hoạt động sản xuất: Nông nghiệp ruộng nước chiếm vị trí hàng đầu, cây lúa là cây lương thực chính. Công cụ làm đất phổ biến là chiếc cày chìa vôi và chiếc bừa đơn, nhỏ có răng bằng gỗ hoặc tre. Lúa chín dùng hái gặt bó thành cum gùi về nhà phơi khô xếp để trên gác, khi cần dùng, lấy từng cum bỏ vào máng gỗ, dùng chân chà lấy hạt rồi đem giã. Trong canh tác ruộng nước, người Mường có nhiều kinh nghiệm làm thuỷ lợi nhỏ.
Ngoài ruộng nước, người Mường còn làm nương rẫy, chăn nuôi gia đình, săn bắn, đánh cá, hái lượm và sản xuất thủ công nghiệp (dệt vải, đan lát...).
Ăn: Họ thích ăn các món đồ như xôi đồ, cơm tẻ đồ, rau, cá đồ. Cơm, rau đồ chín được dỡ ra rá tãi đều cho khỏi nát trước khi ăn. Rượu cần của người Mường nổi tiếng bởi cách chế biến và hương vị đậm đà của men được đem ra mời khách quý và uống trong các cuộc vui tập thể.
Phụ nữ cũng như nam giới thích hút thuốc lào bằng loại ống điếu to. Ðặc biệt, phụ nữ còn có phong tục nhiều người cùng chuyền nhau hút chung một điếu thuốc.
Mặc: Bộ y phục nữ đa dạng hơn nam giới và còn giữ được nét độc đáo. Khăn đội đầu là một mảnh vải trắng hình chữ nhật không thêu thùa, yếm, áo cánh (phổ biến là màu trắng) thân rất ngắn thường xẻ ở ngực và váy dài đến mắt cá chân gồm hai phần chính là thân váy và cạp váy. Cạp váy nổi tiếng bởi các hoa văn được dệt kỳ công. Trang sức gồm vòng tay, chuỗi hạt và bộ xà tích 2 hoặc 4 giây bạc có treo hộp quả đào và móng vuốt hổ, gấu bịt bạc.
Thầy mo khi hành lễ mặc y phục riêng. Ðó là chiếc áo dài 5 thân cài khuy bên nách phải, nhuộm màu xanh hoặc đen, thắt dây lưng trắng, đội mũ vải nhọn đầu. Thầy mỡi khi cúng chữa bệnh thường đội mũ chầu.
Ở: Người Mường sống tập trung thành làng xóm ở chân núi, bên sườn đồi, nơi đất thoải gần sông suối... ở tỉnh Hoà Bình, Thanh Hoá, Phú Thọ. Mỗi làng có khoảng vài chục nóc nhà, khuôn viên của mỗi gia đình thường nổi bật lên những hàng cau, cây mít. Ðại bộ phận ở nhà sàn, kiểu nhà bốn mái. Phần trên sàn người ở, dưới gầm đặt chuồng gia súc, gia cầm, để cối giã gạo, các công cụ sản xuất khác.
Làm nhà mới, khi dựng cột bếp, người Mường có tục làm lễ nhóm lửa. Gia chủ lấy bẹ chuối cắt hình 3 con cá to kẹp vào thanh nứa buộc lên cột bếp, ở cột cái của bếp còn đặt một quả bí xanh. Trước lúc đun nấu ở nhà mới, gia chủ làm lễ nhóm lửa xin thần bếp cho đặt 3 hòn đầu rau và hòn đá cái. Ðêm đó gia chủ mời mọi người uống rượu cần dưới ánh sáng của ngọn lửa không tắt.
Phương tiện vận chuyển: Phụ nữ phổ biến dùng loại gùi đan bằng giang hoặc tre, 4 góc nẹp thành thẳng đứng, có dây đeo qua trán hoặc qua vai để chuyên chở. Ðôi dậu, đòn gánh có mấu 2 đầu, đòn xóc cũng thường được sử dụng.
Nước sạch được chứa trong ống nứa to, dài hơn 1 mét vác vai từ bến nước về dựng bên vách để dùng dần.
Quan hệ xã hội: Quan hệ trong làng xóm với nhau chủ yếu là quan hệ láng giềng. Gia đình 2-3 thế hệ chiếm phổ biến. Con cái sinh ra lấy họ cha. Quyền con trai trưởng được coi trọng va con trai trong gia đình được thừa kế tài sản.
Cưới xin: Trai gái tự do yêu đương tìm hiểu, ưng ý nhau thì báo để gia đình chuẩn bị lễ cưới. Ðể dẫn đến đám cưới phải qua các bước: ướm hỏi (kháo thếng), lễ bỏ trầu (ti nòm bánh), lễ xin cưới (nòm khảu), lễ cưới lần thứ nhất (ti cháu), lễ đón dâu (ti du). Trong ngày cưới, ông mối dẫn đầu đoàn nhà trai khoảng ba, bốn chục người gồm đủ nội, ngoại, bạn bè mang lễ vật sang nhà gái tổ chức cưới. Chú rể mặc quần áo đẹp chít khăn trắng, gùi một chón (gùi) cơm đồ chín (bằng khoảng 10 đấu gạo), trên miệng chón để 2 con gà sống thiến luộc chín. Trong lễ đón dâu, cô dâu đội nón, mặc váy áo đẹp ngoài cùng là chiếc áo dài màu đen thắt 2 vạt ở phía trước. Cô dâu mang về nhà chồng thường là 2 chăn, 2 cái đệm, 2 quả gối tựa để biếu bố mẹ chồng và hàng chục gối con để nhà trai biếu cô dì, chú bác.
Sinh đẻ: Khi người vợ sắp sinh con, người chồng phải chuẩn bị nhiều củi, làm một bếp riêng ở gian trong và quây phên nứa thành một buồng kín cho vợ đẻ. Khi vợ chuyển dạ đẻ, người chồng đi báo tin cho mẹ vợ và chị em họ hàng nội ngoại biết để đến nhà cùng nhau chờ đợi. Bà đỡ cắt rốn cho đứa trẻ bằng dao nứa lấy từ đầu chiếc dui trên mái nhà. Nếu là con trai thì dùng dao nứa mái nhà trước, nếu là con gái thì dùng dao nứa mái nhà sau. Cuống rốn của các con trong gia đình được đựng chung trong một ống nứa, họ tin rằng làm như thế lớn lên anh em sẽ thương yêu nhau.
Ngày sinh con, gia đình tổ chức ăn mừng, mời thầy mo cùng trừ mọi điều xấu hại đến mẹ con. Ðẻ được 3-7 ngày thường có nhiều anh em, bà con đến thăm hỏi tặng quà. Bà ngoại mừng cháu bao giờ cũng có vài vuông vải tự dệt, gia đình khá giả mừng thêm chiếc vòng bạc đeo cổ, anh em thân thích thì mừng gạo, mừng tiền.
Người đẻ thường ăn cơm nếp cẩm với lá tắc chiềng (loại lá thuốc chống được bệnh sài), uống nước nấu với các loại lá cây thuốc và trong thời gian cữ (7 đến 10 ngày) nhất là 3 ngày đầu luôn luôn phải sưởi bên bếp lửa. Trẻ sơ sinh nếu là trai thì được âu yếm gọi là lọ mạ (thóc giống), nếu là gái thì lại trìu mến gọi là cách tắc (rau cỏ). Thường thì trẻ khoảng 1 tuổi mới được đặt tên gọi chính thức.
Ma chay: Người chết tắt thở, con trai trưởng cầm dao nín thở chặt 3 nhát vào khung cửa sổ gia thờ, sau đó gia đình nổi chiêng phát tang. Thi hài người chết được liệm nhiều lớp vải và quần áo theo phong tục rồi để vào trong quan tài làm bằng thân cây khoét rỗng, bên ngoài phủ áo vẩy rồng bằng vải.
Tang lễ do thầy mo chủ trì, dẫn dắt. Bên cạnh hình thức chịu tang của con trai, con gái như vẫn bình thường thấy ở người Việt, riêng con dâu, cháu dâu chịu tang cha mẹ, ông bà còn có bộ tang phục riêng gọi là bộ quạt ma.
Lịch: Lịch cổ truyền người Mường gọi là sách đoi làm bằng 12 thẻ tre tương ứng với 12 tháng. Trên mỗi thẻ có khắc ký hiệu khác nhau để biết tính toán, xem ngày, giờ tốt xấu cho khởi sự công việc.
Người Mường ở Mường Bi có cách tính lịch khác với người Mường ở các nơi khác gọi là cách tính ngày lùi, tháng tới. Tháng giêng lịch Mường Bi ứng với tháng 10 của lịch Mường các nơi khác và tháng 10 âm lịch.
Văn nghệ: Hát Xéc bùa (có nơi gọi Xắc bùa hay Khoá rác) được nhiều người ưa thích. Thường (có nơi gọi Ràng thường hoặc Xường) là loại dân ca ca ngợi lao động, và các nét đẹp phong tục dân tộc. Bọ mẹng là hình thức hát giao du tâm sự tình yêu. Ví đúm cũng là loại dân ca phổ biến.
Bên cạnh đó, người Mường còn có các thể loại hát khác như hát ru, hát đồng dao... Ðặc biệt, ở người Mường phải kể đến lễ ca. Ðó là những áng mo, bài khấn do thầy mo đọc và hát trong đám tang.
Ngoài sáo, nhị, trống, kèn... thì cồng chiêng là nhạc cụ đặc sắc.
Chơi: Trò chơi của người Mường gần gũi với mọi đối tượng. Có những trò chơi được tổ chức chu đáo, công phu như: thi bắn nỏ, đánh đu, ném còn... Các trò chơi của lứa tuổi thiếu niên nhi đồng được tổ chức linh hoạt ở mọi nơi, mọi lúc với những điều kiện chơi đàn giản, tiện lợi như trò đánh cá cắt, trò cò le, trò đánh chó hoặc buôn chó, trò đánh mảng, trò chăm chỉ, chằm chăn.
Theo cema.gov.vn
