Sáng 25/2 (tức mùng 9 tháng Giêng), tại sân vận động thôn Muỗng Do, xã Điền Lư, tỉnh Thanh Hóa đã diễn ra lễ hội Mường Khô nhằm tri ân Quận công Hà Công Thái và các vị tướng dòng họ Hà đã có công dẹp loạn ở vùng biên giới phía Tây tỉnh Thanh Hóa vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, đồng thời cầu cho nhân khang, vật thịnh, mùa màng tươi tốt.
Lễ hội bắt đầu bằng nghi thức dâng hương và rước linh vị Quận công Hà Công Thái từ đền thờ đến sân vận động thôn Muỗng Do. Trong ngày chính hội, từ sáng sớm, tất cả người dân xứ Mường đều xúng xính váy áo truyền thống đi lễ hội, tham dự lễ rước kiệu và thắp nén hương thơm tưởng nhớ các vị anh hùng có công với đất nước.
Đặc biệt, trong khuôn khổ Lễ hội có màn hòa tấu cồng, chiêng, các thiếu nữ Mường trong sắc phục dân tộc mang theo 60 chiếc cồng, chiêng vừa đi vừa diễn tấu, hát múa tạo nên tiết mục hợp xướng mang đậm bản sắc dân tộc, thu hút nhiều người xem.
Trong âm vang cồng, chiêng, người dân và du khách như được nghe vọng tiếng của người bên núi đá thượng nguồn sông Mã, tiếng vó ngựa phi, tiếng bước chân của nghĩa quân và tiếng hò reo thắng trận của binh Mường. Đến với lễ hội Mường Khô 2026, du khách còn được hòa mình vào không khí nhộn nhịp của phiên chợ vùng cao, thưởng thức những món ăn đặc trưng của đồng bào dân tộc Mường như, rượu cần, cơm lam, canh đắng…cùng các trò chơi, trò diễn dân gian đặc sắc như, tung còn, kéo co, bắn nỏ, đẩy gậy, chọi gà, đánh đu, đánh cồng chiêng...
Cuối thế kỷ thứ XVIII, tại vùng đất Mường Khô phía Tây của miền núi xứ Thanh, nay là xã Điền Lư, tỉnh Thanh Hóa đã xuất hiện vị lang Mường ưu tú Hà Công Thái. Trong thời vua Gia Long, vua Minh Mạng, ông Hà Công Thái không chỉ có công gìn giữ vùng biên cương phía Tây Thanh Hóa mà còn giúp vua trong cuộc tiến quân ra Bắc Hà giành lấy Thăng Long thống nhất giang sơn. Ông Hà Công Thái được triều đình phong tước Quận công, Khâm sai Chánh thống lĩnh Thượng đạo trấn Thanh Hoa và tin tưởng giao trọng trách quản lý vùng phên dậu biên cương.
Để ghi nhớ công lao và sự cống hiến của Quận công Hà Công Thái đối với đất nước, sau khi ông mất, dòng họ Hà Công và nhân dân đã lập đền thờ ông tại Gò Mèo thôn Muỗng Do, xã Điền Trung (nay là xã Điền Lư). Sau đó, tại Đền thờ Quận công Hà Công Thái còn phối thờ thủ lĩnh phong trào Cần Vương Hà Văn Mao, sĩ phu Hà Triều Nguyệt và các anh hùng có công với nước ở đất Mường Khô. Lễ hội Mường Khô lúc đầu chỉ là việc thờ cúng, tế lễ trong gia đình, dòng họ, sau trở thành lễ hội lớn của cả một vùng, thể hiện nét đẹp trong đời sống tình cảm, tâm linh của đồng bào dân tộc Mường ở vùng cao xứ Thanh.
Do chiến tranh đã có một khoảng thời gian Đền thờ Hà Công Thái bị tàn phá, do đó, các nghi thức tế lễ và các trò chơi, trò diễn dân gian dần mai một. Năm 2009, được sự quan tâm của Nhà nước, Đền thờ Quận công Hà Công Thái được tu bổ, tôn tạo. Năm 2011, đền thờ Quận công Hà Công Thái được công nhận là di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp tỉnh. Ngày 10/11/2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 3215/QĐ-BVHTTDL đưa lễ hội truyền thống Mường Khô vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội Mường Khô đã làm cho không khí bản làng người Mường xứ Thanh thêm tưng bừng sống động, đồng bào dân tộc Mường thêm phấn khởi, nô nức tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao...Việc chính quyền địa phương duy trì tổ chức lễ hội được xem như là phương thức hữu hiệu để giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người Mường. Đồng thời cũng là dịp truyền dạy lại cho các thế hệ con cháu hiểu hơn về bản sắc dân tộc mình, từ đó, cùng chung tay giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Lễ hội Mường Khô năm 2026 diễn ra trong 2 ngày (25-26/2)./.
