Bài 1: Chạm vào quá khứ Chọn một đề tài khá khó, sau hơn 10 năm âm thầm nghiên cứu, nhóm tác giả công trình “Tượng thờ Hindu giáo: Từ đền tháp Chăm đến chùa miếu Việt” đã có được thành công lớn tại Lễ trao Giải thưởng Văn nghệ dân gian Việt Nam 2018. Tuy nhiên, với những nhà nghiên cứu cần mẫn, tài năng ấy, trong thành công đó còn có cả sự tình cờ và nhiều may mắn.Từ những câu chuyện tình cờ Nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông chủ biên công trình sách “Tượng thờ Hindu giáo: Từ đền tháp Chăm đến chùa miếu Việt” chia sẻ: Khi nghiên cứu về văn hóa Chăm, hầu hết các học giả, các nhà nghiên cứu đều để ý những truyền thuyết hoặc các tư liệu, hiện vật tại bảo tàng, trong các cuốn sách. Tuy nhiên có một hệ thống di sản văn hóa Chăm trong các đền, miếu mà rất ít người biết đến. Ở đó có sự tiếp biến văn hóa của người Việt trong quá trình di chuyển về phương Nam.Công trình, tác phẩm “Tượng thờ Hindu giáo từ đền tháp Chăm đến chùa miếu Việt Nam” của nhóm tác giả Phân viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam, do tác giả Nguyễn Hữu Thông làm chủ biên, đoạt giải Nhất Giải thưởng Văn nghệ dân gian Việt Nam năm 2018. Ảnh: Thanh Tùng-TTXVN Theo ông Thông, công trình này bắt nguồn từ một sự tình cờ. Trong chương trình nghiên cứu về dấu tích của làng xã từ Quảng Bình vào tới Nam Trung Bộ, các cán bộ nghiên cứu của Phân viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam tại Huế phát hiện có những chùa miếu, tượng thờ và những câu chuyện rất lạ. Suốt một thời gian dài, trải qua bao thiên tai, địch họa những hiện vật, câu chuyện được ghi nhận từ nhiều ngôi miếu, chùa cụ thể vẫn tồn tại. Tiếp cận với những dấu tích đó, nhất là khi được biết, mở ra những trang phục khoác lên các tượng thờ, những hiện vật gốc Chăm dần dần được phát lộ. Từ đó, cán bộ Phân viện nhận ra rằng lâu nay mình mới tiếp cận văn hóa Chăm về mặt lý thuyết. Bởi vậy, các nhà nghiên cứu đã đặt ra vấn đề là trên một địa bàn của vương quốc Chăm pa xưa có rất nhiều tộc người. Những tộc người đó tuy không còn nhưng đã để lại nhiều di sản văn hóa vật thể, phi vật thể rất độc đáo, khác với người Việt. Khi người Việt vào, họ có cách tiếp cận, ứng xử và chuyển hóa như thế nào để biến những câu chuyện, vị thần rất xa lạ thành những cơ sở về tín ngưỡng, tâm linh của người Việt, mang màu sắc Việt. Lần ngược lại quá khứ, các cán bộ nghiên cứu phát hiện có những hình tượng mà ban đầu người Việt ở thôn quê phác họa thành Bà Quan âm rất đẹp nhưng khi được bóc tách, hình tượng đó chính là sự chuyển thể của vị thần bản địa. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông, trong quá trình đi về phương Nam, người Việt tiếp cận văn hóa Chăm một cách từ tốn, nhân văn, nhân bản. Điểm thú vị là họ tiếp nhận Hindu giáo như tôn giáo chính của người Chăm. Điều này lý giải cho việc những pho tượng Lồi (tượng Hời – những cách gọi của tượng Chăm) tiếp tục được họ gìn giữ, lập miếu thờ. Tuy nhiên khi trở thành biểu tượng được thờ cúng, những bức tượng đã được thay đổi giới tính, tư thế, sắc phục, nhân chủng. Kể những câu chuyện Chúa Nguyễn xây dựng một loạt hình tượng nữ thần gắn với nhiều truyền thuyết ủng hộ ông làm vương ở đất phương Nam; triều đình nhà Nguyễn ở phương Nam sử dụng, biến các tượng phật Chăm thành các vị Bồ tát, Quan Thế âm trong Phật giáo, biến bà mẹ xứ sở người Chăm (Bà Ponaga) thành bà mẹ xứ sở của người Việt ở phương Nam, nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông cho rằng đó là sự khôn ngoan của Chúa Nguyễn, triều đình Nhà Nguyễn để ổn định dân tình ở vùng đất mới. Giống như nhiều nhà nghiên cứu khác cùng thực hiện công trình, ông Thông ghi nhận tất cả những điều sửa chữa đó làm giảm giá trị nghệ thuật, nhưng về mặt tiếp biến văn hóa đó là một cách tiếp biến vô cùng khôn khéo, thú vị của người Việt trong quá trình đi về phương Nam. Đây cũng là những điểm tình cờ mà ông thấy thú vị trong quá trình viết sách. Với tư cách là thành viên nhóm nghiên cứu, ông Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế lại kể câu chuyện rất “Việt Nam” mà ông tình cờ được nghe trong quá trình đi điền dã xây dựng công trình sách. Câu chuyện xoay quanh bức tượng trở thành vị thần bảo trợ của người dân của một vùng và hai làng gần nhau đã diễn ra một cuộc tranh chấp bởi làng nào cũng muốn dành tượng đó về mình. Trong đó có một làng đã tổ chức “ăn trộm” tượng. Tuy nhiên bức tượng này rất thiêng, đã về "báo mộng" cho làng bên về việc làm này để dành lại tượng. Trong quá trình bị di chuyển, pho tượng càng ngày càng nặng khiến những “tên trộm” không khiêng tiếp được và khi người dân làng bên đuổi đến họ phải để lại tượng. Bằng nghi thức thông linh, người dân cho biết rằng Ngài thích ở chỗ ấy nên đã lập đền thờ ngay chỗ Ngài được để lại. Đó là câu chuyện về tượng Kim Sơn trở thành 1 trong 7 đầu của rắn thần Naga-một biểu tượng của đất phương Nam. Hình ảnh vị thần này được các nhà nghiên cứu chọn đưa lên đầu trang bìa cuốn sách “Tượng thờ Hindu giáo: Từ đền tháp Chăm đến chùa miếu Việt”.… Đến những may mắn nhờ tôn trọng tập tục Ở Làng Trà Trì (xã Hải Xuân, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị), nơi tồn tại rất nhiều yếu tố Chăm có một thùng tài liệu Hán Nôm. Làng cũng có một tục lệ đó là chỉ làm lễ mở thùng tài liệu ngày mùng 4 Tết Nguyên đán hàng năm. Thùng tài liệu được giữ gìn rất cẩn thận và có 3 cụ đức cao vọng trọng trong làng làm nhiệm vụ này. Lễ mở thùng được tiến hành khi có sự hiện diện của cả 3 cụ (một cụ giữ thùng tài liệu, một cụ mở thùng, một cụ lấy tài liệu ra làm lễ).
Cuốn sách được đánh giá cung cấp được nhiều tư liệu quý . Ảnh: baothuathienhue.vn
Với những trường hợp như ở làng Trà Trì, các nhà nghiên cứu của Phân viện phải tôn trọng luật lệ của làng bởi theo họ đó là những phong tục đẹp, làm nên những nét văn hóa rất riêng của người Việt.
Song muốn tiếp cận nguồn tài liệu quý, các nhà nghiên cứu vẫn phải đặt vấn đề, thuyết phục hay năn nỉ nhiều lần (như cách nói của người Huế), thậm chí có trường hợp phải chờ người dân “xin keo” (thả 2 đồng tiền - tục lệ vẫn còn tồn tại nhiều làng quê). Khi được các vị thần chấp nhận thì họ mới được tiếp cận tài liệu. Thực tế, cán bộ Phân viện khi đi điền dã, tiếp cận với các nguồn tư liệu đều thực hiện phương châm phi lợi nhuận; thành tâm giải mã những câu chuyện then chốt nhất trong đời sống văn hóa tâm linh. Họ cũng tuân thủ quy tắc khi về địa phương phải thể hiện rõ điều đó với những cách tiếp cận nhẹ nhàng, hữu hiệu. May mắn là việc làm này đã nhận được rất nhiều sự đồng tình, ủng hộ của người dân và nhiều khi, người dân sẵn sàng bỏ qua, hay giảm bớt các lễ tục, kiêng kị để hỗ trợ cán bộ nghiên cứu. Tuy nhiên, theo ông Trần Đình Hằng, các nhà nghiên cứu cũng gặp không ít khó khăn, có khi phải chấp nhận vì tôn trọng những quy định, tập tục của địa phương. “Đến giờ, vẫn còn khá nhiều những nguồn tài liệu, mẫu vật chúng tôi chưa tiếp cận được vì lý do này nhưng nói chung phần lớn bà con rất cởi mở, trợ giúp cán bộ nghiên cứu”- ông Hằng chia sẻ. Phân viện Trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam tại Huế chia sẻ thêm: Đội ngũ nghiên cứu của Phân viện hầu hết còn khá trẻ nên trong công việc cũng gặp không ít khó khăn. Vượt lên tất cả, các nhà nghiên cứu đã nỗ lực nhập cuộc; tìm ra được những điểm mạnh để phát huy, điểm yếu để khắc chế; gắn kết và chia sẻ những thông tin trong từng sự việc cụ thể, tạo ra những sản phẩm cụ thể. Một trong những nguyên tắc làm việc của cán bộ nghiên cứu tại Phân viện là không bao giờ được cực đoan, luôn “kính lão đắc thọ”. Nhờ vậy mà Phân viện có những người trẻ hăng say làm việc, những người lớn tuổi giàu kinh nghiệm đứng sau ủng hộ; có đủ thiện chí để nối kết, quy tụ mọi người nên mọi việc đến giờ vẫn diễn ra suôn sẻ. (Còn tiếp)
Đó là chủ đề trưng bày chuyên đề do Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Bảo tàng tỉnh Vĩnh Long tổ chức, ngày 11/9. Trưng bày giới thiệu đến công chúng những giá trị đặc sắc của nghề làm mão, mặt nạ truyền thống - di sản văn hóa gắn với đời sống tín ngưỡng và các loại hình nghệ thuật biểu diễn dân gian của đồng bào Khmer.
Tiếng hát “Việt Nam - Trung Hoa” vang lên trong buổi giao lưu tại phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang, mở đầu cho những câu chuyện giữa cán bộ làm nhiệm vụ quản lý, bảo vệ biên giới hai nước. Phía sau những tiết mục văn nghệ, trận bóng bàn và hành trình tìm hiểu các điểm đến của địa phương là một mối quan hệ được bồi đắp bằng nhiều năm phối hợp, chia sẻ và đồng hành.
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, tỉnh Lạng Sơn xác định, xây dựng và phát triển nền văn hóa toàn diện, giàu bản sắc, nhân văn, khoa học, hiện đại, trở thành nền tảng vững chắc, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực cho phát triển nhanh và bền vững.
Lào Cai có 34 nhóm ngành dân tộc anh em, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 57,6% dân số toàn tỉnh với kho tàng di sản văn hóa hết sức đa dạng, phong phú và đặc sắc.
Trong tiết thu dịu mát, tiếng trống khai hội vang lên giữa không gian cổ kính của Đền Minh Lương, xã Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, mở đầu những ngày hội đậm sắc màu văn hóa, tín ngưỡng.
Ngày 6/9, tại phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với tỉnh Gia Lai tổ chức khai mạc triển lãm “Không gian Du lịch, Văn hóa - Hội nhập và lan tỏa”. Đây là một trong các hoạt động hưởng ứng Năm Du lịch Quốc gia - Gia Lai 2026.
Sáng 6/9 (tức ngày 25/7 âm lịch), tại phường Phan Thiết (tỉnh Lâm Đồng), đoàn Quan Thánh Đế Quân xuất du diễn ra trong sự thích thú của đông đảo người dân địa phương và du khách. Đây là phần hội quan trọng và đặc sắc nhất của Lễ hội Trung Nguyên Kiến Tiêu Nghinh ông Quan Thánh Đế Quân xuất du lần thứ 15 - năm 2026.
Dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9/2026, khách du lịch đến Sơn La ước đạt 385.000 lượt; trong đó, khách quốc tế đạt gần 3.760 lượt và khách nội địa đạt 381.240 lượt; doanh thu ước đạt hơn 304 tỷ đồng.
Nằm nép mình bên những ghềnh đá cổ ven biển Sa Huỳnh, làng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi) đang trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước nhờ mô hình du lịch cộng đồng gắn liền với việc bảo tồn không gian kiến trúc truyền thống và các giá trị văn hóa bản địa.
Từ ngày 31/8 - 2/9, tại khu vực Cửa khẩu Quốc tế Lóng Sập, xã Lóng Sập diễn ra các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch thu hút đông đảo du khách và nhân dân biên giới Việt Nam và Lào tham gia. Đây là sự kiện trong chuỗi hoạt động thuộc Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu năm 2026, do Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La tổ chức.
Tết Độc lập 2/9 không chỉ rộn ràng ở các đô thị mà còn lan tỏa đến những bản làng vùng cao Điện Biên. Trong sắc cờ đỏ, đồng bào các dân tộc khoác lên mình trang phục truyền thống, hòa vào các hoạt động văn hóa, vui hội và đón du khách, cùng lan tỏa niềm tự hào về quê hương, đất nước.
Trong khuôn khổ các hoạt động chào mừng Tết Độc lập năm 2026, ngày 2/9/2026, tại Không gian văn hóa Mông thuộc sân vận động xã Than Uyên, Bảo tàng tỉnh Lai Châu phối hợp với UBND xã Than Uyên tổ chức trình diễn cúng cây nêu trích đoạn trong Lễ hội Gầu tào của dân tộc Mông. Đây là một trong những điểm nhấn đặc sắc, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến tham quan, trải nghiệm.
Sáng 2/9, tại Quảng trường Tháp Nghinh Phong (phường Tuy Hòa), Giải chạy Tuy Hòa bán marathon 2026 “Đón bình minh trên biển” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk tổ chức đã hoàn thành các phần thi. Giải có sự tham gia của gần 3.000 vận động viên, xuất phát vào lúc 4 giờ sáng 2/9 với hành trình đi qua các tuyến đường ở phường, kết nối các địa điểm du lịch như Tháp Nghinh Phong, Tháp Nhạn và khu vực biển Tuy Hòa.
Sáng 2/9/2026, tại Sân vận động xã Than Uyên, tỉnh Lai Châu diễn ra Lễ thượng cờ chào mừng Tết Độc lập năm 2026 với sự tham gia của hơn 2.000 cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang, học sinh, nhân dân các dân tộc tỉnh Lai Châu cùng du khách. Sau lễ thượng cờ là các hoạt động múa sạp, diễu hành đường phố mang đậm sắc màu văn hóa các dân tộc vùng cao Lai Châu.
Nằm trong chuỗi các hoạt động Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu năm 2026, tối 1/9, tại Quảng trường 8/5 (phường Mộc Châu), tỉnh Sơn La tổ chức Chương trình nghệ thuật với chủ đề "Mộc Châu - Tiếng gọi mùa yêu", chào mừng kỷ niệm 81 năm ngày "Tết Độc lập" - Quốc khánh 2/9. Chương trình thu hút đông đảo du khách và nhân dân các dân tộc tỉnh Sơn La đến dự.
Trong không khí đón mừng Tết Độc lập 2/9, đồng bào Mường ở Lạc Sơn, tỉnh Phú Thọ lại sum họp, tổ chức các hoạt động theo phong tục được duy trì qua nhiều thế hệ. Từ bữa cơm đoàn tụ, những món quà biếu cha mẹ đến bánh uôi, tiếng chiêng, lời hát đối, những phong tục ấy góp phần tạo nên nét văn hóa đặc sắc trong ngày Tết của đồng bào Mường nơi đây.
Với đồng bào Khmer Nam Bộ, nhạc ngũ âm không chỉ góp phần tạo nên không khí trang nghiêm trong các nghi lễ Phật giáo hay rộn ràng trong những lễ hội truyền thống, mà còn là một phần văn hóa được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Tại các ngôi chùa Khmer ở An Giang, những lớp học nhạc ngũ âm đang giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tiếp tục gìn giữ những thanh âm đặc trưng của dân tộc mình.
Phía Tây của tỉnh Quảng Ngãi là nơi mang đậm nét văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên; trong đó âm nhạc đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của bà con nhân dân nơi đây.
