Giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào qua Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô đen

Ngày 30/8 tại thôn Lô Lô Chải, dưới chân Cột cờ Lũng Cú, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang, Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô đen được tổ chức với nhiều nghi thức truyền thống cùng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Lễ cúng Tổ tiên là một trong những nghi lễ quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào Lô Lô đen, được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Theo quan niệm truyền thống, tổ tiên luôn hiện diện, dõi theo và phù hộ cho con cháu. Vì vậy, việc tưởng nhớ và thờ cúng tổ tiên không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Nghi lễ thiêng liêng hướng về nguồn cội

Trong mỗi gia đình Lô Lô, bàn thờ tổ tiên được đặt ở vị trí trang trọng giữa nhà. Phía trên bàn thờ có những hình nhân bằng gỗ, được xem là biểu tượng cho linh hồn tổ tiên.

Theo phong tục, mỗi gia đình đều có bàn thờ tổ tiên nhưng lễ cúng của dòng họ được tổ chức tại nhà trưởng họ. Trưởng họ là người chủ trì nghi lễ, trong khi các thành viên trong dòng họ cùng đóng góp lễ vật tùy theo điều kiện.

Lễ cúng gồm ba phần chính là lễ hiến tế, lễ tưởng nhớ và lễ đưa tiễn. Trước ngày diễn ra nghi lễ, lễ vật được chuẩn bị chu đáo, gồm gà, xôi, rượu, hoa tươi, trái cây và tiền vàng. Trong những năm trước, nghi lễ còn có nhiều lễ vật lớn như trâu, bò, lợn, cùng trống đồng và đèn dầu.

Người Lô Lô quan niệm tổ tiên được chia thành hai hệ. Tổ tiên gần, gọi là “dùy khế”, gồm các đời thứ 3, 4; tổ tiên xa, gọi là “pờ xi”, là những vị tổ từ đời thứ 5 trở đi.

Trong không gian linh thiêng, các nghi thức truyền thống như “ma cỏ”, “nhảy lễ”, đánh trống đồng được thực hành trang trọng. Âm thanh của trống, tiếng khấn và những bước nhảy trong nghi lễ tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng của cộng đồng Lô Lô đen nơi địa đầu Tổ quốc.

Ông Sình Dỉ Gai, già làng thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú (Tuyên Quang), cho biết lễ cúng Tổ tiên không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ nguồn cội, biết ơn ông bà, mà còn góp phần gắn kết các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Nếu trước đây nghi lễ chủ yếu được tổ chức trong phạm vi từng gia đình, hiện nay cộng đồng người Lô Lô đen tại Lô Lô Chải cùng tổ chức trong một ngày, qua đó tạo nên không khí đoàn kết và giúp các giá trị văn hóa truyền thống được lan tỏa rộng hơn.

Hằng năm, vào tháng 7 âm lịch, đồng bào Lô Lô đen tại thôn Lô Lô Chải lại hướng về ngày lễ quan trọng này. Đây là dịp để các gia đình, dòng họ gặp gỡ, tưởng nhớ tổ tiên và gửi gắm những mong ước về cuộc sống bình an, gia đình hạnh phúc, con cháu khỏe mạnh, mùa màng thuận lợi và bản làng đoàn kết.

Từ nghi lễ truyền thống đến trải nghiệm văn hóa

Không chỉ có ý nghĩa đối với cộng đồng, Lễ cúng Tổ tiên còn trở thành điểm nhấn thu hút du khách khi đến với Lũng Cú. Năm nay, chương trình được tổ chức với chủ đề “Di sản - nơi tìm về nguồn cội”, kết hợp giữa phần lễ và phần hội.

Bên cạnh việc tìm hiểu các nghi thức truyền thống, du khách còn có cơ hội thưởng thức các tiết mục văn nghệ, tham gia những trò chơi dân gian, hoạt động thể thao và khám phá đời sống văn hóa của đồng bào Lô Lô đen.

Đối với nhiều du khách, đây là dịp đặc biệt để được trực tiếp chứng kiến một nghi lễ vốn gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng, thay vì chỉ tìm hiểu qua sách báo hay các phương tiện truyền thông.

Chị Đỗ Thị Phượng (Hà Nội) cùng gia đình có dịp đến Lũng Cú trong dịp nghỉ Lễ 2/9 chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng khi được trực tiếp chứng kiến những nghi thức truyền thống của người Lô Lô đen. Điều đặc biệt là lễ cúng không chỉ mang màu sắc tâm linh mà còn cho thấy sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng. Đây là một trải nghiệm văn hóa rất đáng nhớ khi đến Lũng Cú”.

Không khí lễ hội cũng tạo cơ hội để thế hệ trẻ trong cộng đồng tiếp cận và thực hành những phong tục do cha ông truyền lại. Qua đó, các giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn trong không gian gia đình mà còn được đưa vào đời sống cộng đồng và hoạt động du lịch.

Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô xã Lũng Cú được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Việc được ghi danh là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Lô Lô, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản trong đời sống đương đại.

Giữa không gian núi đá của Cao nguyên đá Đồng Văn, những nghi thức cúng tổ tiên, tiếng trống đồng và các hoạt động cộng đồng tạo nên một sắc màu văn hóa riêng của người Lô Lô đen. Qua mỗi mùa lễ, truyền thống được tiếp nối, để những câu chuyện về nguồn cội vẫn được kể lại và hiện diện trong đời sống của các thế hệ hôm nay.

Lễ cúng Tổ tiên vì thế không chỉ là một nghi lễ cổ truyền mà còn trở thành nơi cộng đồng tìm về cội nguồn, nơi các thế hệ gặp gỡ và cũng là một cách để văn hóa Lô Lô được giới thiệu đến du khách trong nước và quốc tế.

Nghị định số 269/2026/NĐ-CP của Chính phủ "Quy định một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số" quy định rõ việc phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số gắn với du lịch cộng đồng. Theo đó:

a) Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp xã căn cứ điều kiện thực tiễn của địa phương, xây dựng và tổ chức thực hiện các chương trình, đề án, dự án hỗ trợ cho cá nhân, cộng đồng phát hụy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số gắn với du lịch cộng đồng tại địa phương;

b) Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp xã hỗ trợ xây dựng và phát triển các mô hình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống; hoạt động của các câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật dân gian dân tộc thiều số; hoạt động thực hành và trao truyền văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng; tạo sinh kế bền vũng cho cộng đồng;

c) Khuyến khích tổ, nhóm, tổ hợp tác, hợp tác xã và cộng đồng dân cư tham gia quản lý các hoạt động du lịch cộng đồng; bảo đảm cộng đồng được thụ hưởng từ việc khai thác văn hóa truyền thống.