Giữ hồn Then, lan tỏa bản sắc văn hóa Kinh Bắc

Bắc Ninh là địa phương sở hữu di sản Thực hành Then được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong dòng chảy văn hóa xứ Kinh Bắc, làn điệu Then vang lên như tiếng gọi của núi rừng, vừa mộc mạc vừa tha thiết. Tại miền đất giàu truyền thống văn hiến này, Then được cộng đồng đón nhận, trân trọng và đưa vào đời sống như một nét đẹp văn hóa; góp phần làm phong phú thêm bức tranh đa sắc màu của vùng đất này.

then1-29825.jpg
Truyền dạy hát Then, đàn tính cho các thành viên Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xã Lục Ngạn (Bắc Ninh). Ảnh: Danh Lam/TTXVN

Sức sống mới cho di sản Then

Với đồng bào Tày, Nùng ở Bắc Ninh, Then từ lâu đã là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng quen thuộc, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần. Then có 2 loại: Then nghi lễ mang tính linh thiêng và Then văn nghệ với giai điệu tươi vui. Những làn điệu mộc mạc ấy vừa gắn kết cộng đồng vừa gửi gắm tâm tư, khát vọng vươn lên, trở thành nét đẹp văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Giữa nhịp sống nơi núi rừng, tiếng đàn tính, lời Then đã trở thành âm thanh quen thuộc, nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ người Tày, Nùng ở Bắc Ninh. Cứ vào chiều Chủ nhật hằng tuần, các thành viên Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xã Lục Ngạn lại có mặt tại nhà văn hóa thôn Cầu Chét. Ở đó, tiếng Then ngân vang, người già truyền dạy cho lớp trẻ, người biết nhiều chỉ dẫn cho người biết ít. Tất cả cùng chung khát vọng giữ gìn và trao truyền làn điệu Then cho mai sau.

Bà Hà Thị Đương, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xã Lục Ngạn cho biết, trước nguy cơ mai một của hát Then, đàn tính, bà cùng nhiều người tâm huyết đã vận động thành lập câu lạc bộ. Năm 2011, Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xã Lục Ngạn chính thức ra đời với 11 thành viên, chủ yếu là những người trung tuổi. Trải qua 14 năm, đến nay, câu lạc bộ đã có gần 60 thành viên với đủ 3 thế hệ, cao tuổi, trung tuổi và thiếu nhi. Những buổi sinh hoạt không chỉ giữ cho làn điệu Then sống động trong đời sống cộng đồng mà còn trở thành sân khấu để tiếng hát vươn xa qua các hội thi, liên hoan.

Là thành viên tích cực của câu lạc bộ, chị Dương Thị Mến đến với hát Then bằng niềm đam mê và tình yêu di sản quê hương. Không có điều kiện học trực tiếp từ nghệ nhân, chị kiên nhẫn tự mày mò qua Internet, tham gia các lớp học trực tuyến. “Mỗi giai điệu Then ngân lên là một lần tôi thấy mình được trở về với cội nguồn. Nhờ có câu lạc bộ, tôi có cơ hội cất tiếng hát, giao lưu và lan tỏa tình yêu Then đến nhiều người hơn. Đó không chỉ là niềm vui mà còn là niềm tự hào khi được góp phần giữ gìn di sản quý” - chị Mến chia sẻ.

Những mầm xanh của Then cũng đang được nuôi dưỡng từ rất sớm. Em Lý Thị Ngọc Nhung (10 tuổi) được coi như “bông hoa nhỏ” của câu lạc bộ. Gia nhập câu lạc bộ từ khi mới 7 tuổi, Nhung đã có 3 năm gắn bó cùng tiếng đàn, câu hát. Với chất giọng trong trẻo, em đã thuộc và thể hiện được nhiều làn điệu Then, từng tự tin biểu diễn ở nhiều hội thi, liên hoan từ cơ sở đến cấp tỉnh. “Em rất thích hát Then vì mỗi bài đều kể những câu chuyện hay, giúp em hiểu hơn về dân tộc mình” - Nhung tâm sự.

Sự tiếp nối giữa các thế hệ, từ nghệ nhân cao tuổi, những người trung niên tâm huyết đến cả em nhỏ yêu Then đã và đang tạo nên sức sống mới cho di sản. Từ đó, giúp hát Then vừa sống trong lễ nghi, hội thi vừa trở thành nét đẹp trong đời sống văn hóa đương đại Bắc Ninh.

Nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị

Những năm qua, việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có hát Then của người Tày, Nùng luôn được tỉnh Bắc Ninh quan tâm, chú trọng. Nhiều chương trình điều tra, sưu tầm, truyền dạy được triển khai, góp phần gìn giữ và lan tỏa loại hình diễn xướng dân gian độc đáo này.

Từ năm 2004, ngành văn hóa tỉnh đã tiến hành nhiều cuộc điều tra, kiểm kê về Then; thống kê được hàng chục nghệ nhân, hàng trăm người biết hát Then, đàn tính cùng nhiều hiện vật, tư liệu quý. Đây là cơ sở để năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Nghi lễ Then của người Tày, Nùng của tỉnh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, năm 2019, tỉnh Bắc Giang (cũ) cùng một số tỉnh, thành phố khác vinh dự có di sản “Thực hành Then” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sau khi được vinh danh, tỉnh Bắc Giang (cũ) đã ban hành nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn, phát huy giá trị Then. Cụ thể: UBND tỉnh đã phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2021 - 2030”, trong đó ưu tiên bảo tồn các di sản được UNESCO công nhận. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang (cũ) đã triển khai chương trình hành động quốc gia về bảo tồn Then; đẩy mạnh kiểm kê, tư liệu hóa, đồng thời tăng cường tuyên truyền, giáo dục thế hệ trẻ.

Truyền dạy hát Then, đàn tính cho các em nhỏ tại Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xã Lục Ngạn (Bắc Ninh). Ảnh: Danh Lam/TTXVN

Truyền dạy hát Then, đàn tính cho các em nhỏ tại Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xã Lục Ngạn (Bắc Ninh). Ảnh: Danh Lam/TTXVN

Hoạt động truyền dạy được quan tâm với hàng chục lớp học hát Then, đàn tính, thu hút gần 200 lượt học viên. Một số trường học tại Sơn Động, Lục Ngạn đã đưa hát Then, đàn tính vào giảng dạy trong giờ âm nhạc và hoạt động ngoại khóa. Đến nay, toàn tỉnh hiện có 20 câu lạc bộ hát Then, đàn tính, trở thành hạt nhân duy trì phong trào ở cộng đồng. Then cũng dần bước ra khỏi không gian sinh hoạt truyền thống, gắn với phát triển du lịch cộng đồng tại Sơn Động, Yên Thế; góp phần tạo sinh kế và nâng cao đời sống người dân.

Song song với đó, tỉnh chú trọng chính sách tôn vinh, đãi ngộ nghệ nhân. Hiện, địa phương đã có 2 nghệ nhân hát Then được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và nhận hỗ trợ hằng tháng. Ngành văn hóa đang tham mưu xây dựng các nghị quyết nhằm bảo tồn, phát huy di sản; đồng thời dành kinh phí hỗ trợ cho nghệ nhân và các câu lạc bộ thực hành di sản được UNESCO ghi danh, trong đó có hát Then.

Di sản Then cũng được nuôi dưỡng, phát triển thông qua các sự kiện văn hóa, du lịch, ngày hội văn hóa, thể thao và các kỳ liên hoan. Đặc biệt, tại chương trình trình diễn di sản văn hóa Bắc Ninh tổ chức tại Trung tâm triển lãm quốc gia (Hà Nội) nhân kỷ niệm 80 năm Cách mạng tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9, cùng với các tiết mục quan họ, chèo, nghệ sĩ Bắc Ninh sẽ mang đến nhiều tiết mục hát Then, đàn tính đặc sắc; các tiết mục hát then tại chương trình biểu diễn nghệ thuật đường phố.

Theo ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh, việc bảo tồn và phát huy giá trị Then không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của một vài nghệ nhân hay câu lạc bộ mà cần sự chung tay của cả cộng đồng. Ngành văn hóa tỉnh đã phối hợp với các địa phương mở lớp truyền dạy, hỗ trợ nghệ nhân duy trì phong trào; đồng thời đưa làn điệu Then vào các hoạt động văn hóa, lễ hội và quảng bá du lịch. Thời gian tới, Bắc Ninh tiếp tục nhân rộng mô hình câu lạc bộ, khuyến khích các trường học đưa Then vào sinh hoạt ngoại khóa; đồng thời kết nối di sản này với các sản phẩm du lịch trải nghiệm; xây dựng cơ chế hỗ trợ kinh phí hoạt động câu lạc bộ, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy. Địa phương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, số hóa tư liệu, xây dựng video, clip giới thiệu hát Then trên nền tảng mạng xã hội. Ngoài ra, ngành tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, tuân thủ nghiêm các công ước quốc tế và pháp luật Việt Nam; kịp thời xử lý những vi phạm trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.../.

Đồng Thúy/TTXVN

Có thể bạn quan tâm

Đại đoàn kết – cội nguồn sức mạnh từ mỗi bản làng

Đại đoàn kết – cội nguồn sức mạnh từ mỗi bản làng

Phát huy truyền thống đoàn kết, gắn bó của cộng đồng các dân tộc, xã Than Uyên (tỉnh Lai Châu) đang hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026 gắn với Ngày Văn hóa Việt Nam bằng nhiều hoạt động thiết thực, ý nghĩa.

Sắc màu trang phục truyền thống các dân tộc hội tụ tại Bắc Mê

Sắc màu trang phục truyền thống các dân tộc hội tụ tại Bắc Mê

Trong khuôn khổ Lễ hội đua mảng và Hội thi trình diễn trang phục truyền thống dân tộc xã Bắc Mê lần thứ II năm 2026, không gian văn hóa vùng cao trở nên rực rỡ với những sắc màu đặc trưng của đồng bào Tày, Mông, Dao cùng nhiều dân tộc sinh sống trên địa bàn.

'Thái Nguyên Trail - Xứ Trà sơn cước' qua đồi chè La Bằng

'Thái Nguyên Trail - Xứ Trà sơn cước' qua đồi chè La Bằng

Giải “Thái Nguyên Trail - Xứ Trà sơn cước 2026” đưa người chạy qua những nương chè và lối đá La Bằng bên sườn Đông Tam Đảo. Từ cuộc đua ở La Bằng, những người yêu chạy bộ có thêm lý do trở lại vùng chè cùng bạn bè và người thân.

Đại hội đại biểu Phật giáo Việt Nam thông qua Hiến chương sửa đổi, nâng hiệu quả hoạt động

Đại hội đại biểu Phật giáo Việt Nam thông qua Hiến chương sửa đổi, nâng hiệu quả hoạt động

Chiều 7/11, Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X thông qua Hiến chương sửa đổi và nghị quyết nhiệm kỳ 2026–2031, hoàn thành chương trình làm việc tại TP Hồ Chí Minh. Giáo hội xác định sẽ tiếp tục củng cố tổ chức, tăng cường kỷ cương, đổi mới hoạt động, đồng hành cùng dân tộc.

Phật giáo phát huy tinh thần phụng sự, đồng hành cùng đất nước phát triển

Phật giáo phát huy tinh thần phụng sự, đồng hành cùng đất nước phát triển

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ghi nhận những đóng góp của Phật giáo trong xây dựng đất nước, chăm lo đời sống nhân dân; đồng thời kỳ vọng Giáo hội tiếp tục đổi mới, củng cố đoàn kết, phát huy nguồn lực tôn giáo, đồng hành cùng dân tộc trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Giữ hồn văn hóa Khmer qua lễ dâng y Kathina

Giữ hồn văn hóa Khmer qua lễ dâng y Kathina

Lễ dâng y Kathina là dịp để đồng bào Khmer và Phật tử thực hành hạnh bố thí, tạo phước báu; đồng thời gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa, tín ngưỡng truyền thống tốt đẹp của bà con Khmer Nam Bộ theo hệ phái Phật giáo Nam Tông.

Nét đẹp Lễ cúng máng nước của đồng bào M’Nông

Nét đẹp Lễ cúng máng nước của đồng bào M’Nông

Gắn liền với đời sống sinh hoạt, sản xuất và tín ngưỡng của đồng bào M’Nông, Lễ cúng máng nước là nét đẹp văn hóa truyền thống, thể hiện lòng biết ơn thiên nhiên và ước vọng về cuộc sống bình an, no ấm. Nghi lễ vừa được phục dựng tại thôn Tak Xoai, xã Trà Leng, thành phố Đà Nẵng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, đồng thời nâng cao ý thức bảo vệ nguồn nước và môi trường sinh thái.

Mùa lúa chín – Mùa lễ hội giữa Đại ngàn

Mùa lúa chín – Mùa lễ hội giữa Đại ngàn

Cuối tháng 10, khi những cánh đồng lúa ở khu vực phía Tây tỉnh Quảng Ngãi bắt đầu ngả sang màu vàng, cũng là thời điểm bước vào mùa lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số Xơ Đăng, Bahnar. Với bà con Bahnar nhánh Giơ Lâng là Lễ Ét Đông (Lễ ăn con dúi), còn với bà con Xơ Đăng là Lễ Mừng lúa mới được tổ chức với cùng mong muốn và tạ ơn trời đất cho một vụ mùa bội thu, mang lại sự ấm cúng, bình yên cho dân làng. Những nét văn hóa đặc sắc trong mùa lễ hội của đồng bào Xơ Đăng, Bahnar nơi đây đã cùng vẽ nên “bức tranh” đầy màu sắc của cộng đồng các dân tộc giữa đại ngàn Tây Nguyên.

Độc đáo Tết Raya của người Chăm Islam An Giang

Độc đáo Tết Raya của người Chăm Islam An Giang

Nơi cuối nguồn Tây Nam của tổ quốc, bên dòng sông Hậu hiền hòa bao đời ôm lấy những xóm làng trù phú, có một cộng đồng hình thành từ bao đời nay, gìn giữ và bồi đắp nên một nét đẹp văn hóa đặc sắc với những dấu ấn rất riêng. Đó là đồng bào Chăm Islam An Giang.

Sắc màu văn hóa Lô Lô hội tụ nơi biên cương

Sắc màu văn hóa Lô Lô hội tụ nơi biên cương

Giữa không gian núi đá trùng điệp nơi cực Bắc Tổ quốc, những thanh âm trống đồng, sắc màu trang phục truyền thống và các điệu múa dân gian của đồng bào Lô Lô đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc tại xã Mèo Vạc, tỉnh Tuyên Quang.

Tây Ninh phát huy sức mạnh đại đoàn kết các dân tộc

Tây Ninh phát huy sức mạnh đại đoàn kết các dân tộc

Tây Ninh có 17 dân tộc thiểu số với 35.589 người, nhiều cộng đồng sinh sống tại các xã biên giới giáp Campuchia. Tỉnh chú trọng hỗ trợ sinh kế, chăm lo giáo dục, y tế, bảo tồn bản sắc văn hóa và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của đồng bào. 

Quân đội chung tay gìn giữ văn hóa nhà rông

Quân đội chung tay gìn giữ văn hóa nhà rông

Chiều 22/10, Binh đoàn 15 (Bộ Quốc phòng) tổ chức Lễ khánh thành, bàn giao Nhà rông văn hóa tặng nhân dân thôn Giang Lố 1, xã Sa Loong, tỉnh Quảng Ngãi. Công trình có tổng kinh phí hơn 2 tỷ đồng, do Binh đoàn 20 hỗ trợ, Binh đoàn 15 làm chủ đầu tư, Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 732 phối hợp triển khai thực hiện.

Gìn giữ nét đẹp lễ Dâng y Kathina

Gìn giữ nét đẹp lễ Dâng y Kathina

Sáng 22/10, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh An Giang trang trọng tổ chức lễ Dâng y Kathina năm 2026, với sự tham dự của chư Tôn trưởng lão Hòa thượng, Thượng tọa, chư Tăng, sư trụ trì 66 chùa Phật giáo Nam tông Khmer cùng đông đảo đồng bào, Phật tử.

Giữ hồn thổ cẩm trong nhịp sống đương đại

Giữ hồn thổ cẩm trong nhịp sống đương đại

Tháng 6/2025, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Thái ở Nghệ An được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo thêm cơ hội bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng.