Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc đang được xã Mường Lát xác định gắn với phát triển kinh tế xã hội, trong đó chú trọng phục dựng các giá trị truyền thống, phát huy vai trò của nghệ nhân, người có uy tín và xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng.
Từ nguồn lực của các Chương trình mục tiêu quốc gia, xã Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa đã từng bước củng cố thiết chế văn hóa, hỗ trợ sinh kế, tạo điều kiện để người dân vừa gìn giữ bản sắc, vừa nâng cao thu nhập. Phóng viên có cuộc trao đổi với ông Mai Xuân Giang, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lát, về những kết quả, khó khăn và định hướng bảo tồn văn hóa gắn với phát triển bền vững tại địa phương.
Thời gian qua, UBND xã Mường Lát đã triển khai công tác bảo tồn văn hóa như thế nào và đạt được những kết quả nổi bật ra sao, thưa ông?
UBND xã Mường Lát luôn xác định công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là một trong những nhiệm vụ quan trọng, gắn với phát triển kinh tế xã hội của địa phương.
Trước hết, xã tập trung tuyên truyền, phổ biến để cán bộ và người dân nhận thức rõ hơn về giá trị, ý nghĩa của việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Cùng với đó, địa phương rà soát các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, làng nghề truyền thống để có kế hoạch bảo tồn, phục dựng và phát huy phù hợp.
Một nhiệm vụ khác là bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể, trong đó có những làn điệu dân ca, các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống. Xã khuyến khích thành lập các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, tạo điều kiện để các nghệ nhân tham gia truyền dạy và duy trì những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào.
Đặc biệt, Mường Lát đang từng bước xây dựng các điểm du lịch cộng đồng. Đây là hướng đi vừa góp phần gìn giữ không gian văn hóa truyền thống, vừa tạo cơ hội để người dân khai thác những giá trị văn hóa, cảnh quan và ẩm thực bản địa phục vụ phát triển kinh tế.
Qua triển khai, nhận thức của người dân về vai trò, tầm quan trọng của việc bảo tồn bản sắc văn hóa đã có chuyển biến tích cực. Người dân ngày càng quan tâm hơn đến việc gìn giữ phong tục, lễ hội, tiếng nói, trang phục, dân ca và những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
Đối với các di tích, qua rà soát, UBND xã Mường Lát đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị Sở Văn hóa và UBND tỉnh công nhận đền Tư Mã Hai Đào là di tích lịch sử. Địa phương cũng đang từng bước phục dựng các lễ hội truyền thống, các hoạt động văn hóa tâm linh, ẩm thực và những sinh hoạt văn hóa đặc trưng.
Bên cạnh đó, xã tiếp tục củng cố các tổ du lịch cộng đồng và đội văn nghệ tại các thôn, bản. Một số câu lạc bộ hoạt động khá sôi nổi, không chỉ phục vụ đời sống văn hóa tại địa phương mà còn kết nối với những người yêu văn hóa Thái ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước.
Các Chương trình mục tiêu quốc gia đã hỗ trợ địa phương như thế nào trong việc bảo tồn văn hóa, phát triển sinh kế và nâng cao đời sống người dân, thưa ông?
Các Chương trình mục tiêu quốc gia đã tạo thêm nguồn lực quan trọng cho Mường Lát trong cả bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế.
Trong lĩnh vực văn hóa, nguồn lực từ chương trình được sử dụng để tổ chức các lớp tập huấn, hỗ trợ địa phương bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Bên cạnh đó là hỗ trợ xây dựng, sửa chữa các thiết chế văn hóa, nhà văn hóa và trang thiết bị phục vụ hoạt động của các câu lạc bộ.
Các chương trình, hội thi, hội diễn cũng tạo điều kiện để nghệ nhân và người dân có không gian thể hiện, thực hành và truyền dạy các giá trị văn hóa. Đây là yếu tố quan trọng bởi văn hóa chỉ có thể được bảo tồn bền vững khi được duy trì trong đời sống cộng đồng.
Đối với phát triển sinh kế, các Chương trình mục tiêu quốc gia đã hỗ trợ nhiều mô hình phát triển kinh tế dựa trên nhu cầu và kế hoạch của địa phương. Mường Lát chú trọng các mô hình phát triển cây lâm nghiệp, chăn nuôi gia súc, gia cầm như bò, lợn, gà.
Những mô hình này bước đầu tạo thêm điều kiện để người dân phát triển kinh tế hộ gia đình, tăng thu nhập và cải thiện đời sống. Thời gian tới, chúng tôi mong muốn các nguồn lực hỗ trợ tiếp tục được lồng ghép hiệu quả hơn, để vừa bảo tồn được văn hóa, vừa tạo ra sinh kế bền vững cho người dân.
Vậy, người có uy tín, già làng, trưởng bản đang phát huy vai trò như thế nào trong tuyên truyền pháp luật, xóa bỏ hủ tục và xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, thưa ông?
Trong thời gian qua, người có uy tín, già làng, trưởng bản đã phát huy rất tốt vai trò trong tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, vận động người dân xóa bỏ hủ tục lạc hậu và xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.
Điểm quan trọng là tiếng nói của người có uy tín, già làng, trưởng bản có sức ảnh hưởng lớn trong cộng đồng. Họ là những người am hiểu phong tục, tập quán, có mối quan hệ gần gũi với người dân nên khi tuyên truyền, vận động thường tạo được sự đồng thuận cao.
Đối với những vấn đề liên quan đến thay đổi nhận thức, xóa bỏ các tập tục không còn phù hợp, vai trò của họ càng quan trọng. Cùng với sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể, người có uy tín đã góp phần đưa chủ trương, chính sách và pháp luật đến gần hơn với người dân.
Không chỉ tuyên truyền pháp luật, họ còn đóng vai trò kết nối, hòa giải những vấn đề phát sinh trong cộng đồng, vận động người dân đoàn kết, xây dựng nếp sống văn minh và gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp.
Xin ông cho biết, địa phương đang gặp những khó khăn gì trong công tác bảo tồn văn hóa và phát huy vai trò của người có uy tín?
Khó khăn lớn hiện nay là nguồn lực dành cho công tác bảo tồn văn hóa còn hạn chế. Để phục dựng, bảo tồn các di tích lịch sử, khôi phục lễ hội truyền thống hay duy trì các làng nghề cần nguồn kinh phí tương đối lớn, trong khi khả năng cân đối của địa phương còn khó khăn.
Đối với hoạt động của người có uy tín, nguồn kinh phí hỗ trợ hiện nay còn khá khiêm tốn, chưa thực sự tương xứng với trách nhiệm và vai trò mà họ đang đảm nhiệm tại cộng đồng.
Bên cạnh đó, việc lựa chọn người có uy tín cũng cần những tiêu chí, hướng dẫn cụ thể và phù hợp hơn với thực tế từng địa bàn. Có những người có năng lực, có uy tín và khả năng vận động quần chúng nhưng do điều kiện hỗ trợ còn hạn chế nên khó dành nhiều thời gian cho công tác cộng đồng.
Nếu có cơ chế hỗ trợ phù hợp hơn, tôi cho rằng sẽ tạo động lực để những người có uy tín tiếp tục phát huy vai trò, đặc biệt trong bảo tồn văn hóa, tuyên truyền pháp luật và vận động người dân phát triển kinh tế.
Vậy, thời gian tới, UBND xã Mường Lát có những định hướng, giải pháp gì để vừa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tạo động lực phát triển kinh tế cho người dân, thưa ông?
Thời gian tới, UBND xã Mường Lát tiếp tục xác định bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế - xã hội, trong đó người dân phải là chủ thể và là đối tượng được hưởng lợi từ quá trình này.
Trước hết, xã tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền để người dân nhận thức rõ hơn về vai trò, ý nghĩa của việc bảo tồn văn hóa. Khi người dân hiểu và tự hào về những giá trị văn hóa của cộng đồng mình thì việc bảo tồn mới có thể thực sự bền vững.
Thứ hai, địa phương tiếp tục kiến nghị, đề xuất các cấp có thẩm quyền quan tâm, hỗ trợ nguồn lực để bảo tồn, phục dựng các di tích, lễ hội và những giá trị văn hóa truyền thống. Trong đó, việc hoàn thiện hồ sơ, đề nghị công nhận các di tích lịch sử là một trong những nhiệm vụ được địa phương quan tâm.
Thứ ba, Mường Lát sẽ tập trung phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa. Địa phương có cảnh quan, bản sắc văn hóa, ẩm thực và những nét sinh hoạt đặc trưng của đồng bào các dân tộc. Nếu được khai thác hợp lý, những giá trị này không chỉ được bảo tồn mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân.
Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hướng phát triển trong đó văn hóa vừa được bảo tồn, vừa tạo ra giá trị kinh tế, góp phần nâng cao đời sống người dân. Khi người dân trực tiếp hưởng lợi từ các giá trị văn hóa, họ sẽ có thêm động lực để gìn giữ những giá trị truyền thống cho các thế hệ sau.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
