Tết Nguyên đán, còn gọi là Tết Năm mới của đồng bào Mường từ lâu đã trở thành phong tục văn hóa đặc sắc, mang đậm giá trị nhân văn, được cộng đồng người Mường ở Phú Thọ gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Đối với người Mường, đây là cái Tết lớn nhất, quan trọng nhất trong năm, là thời khắc thiêng liêng để con cháu hướng về tổ tiên, đất trời và cầu mong một năm mới an lành, no đủ.
Giao thừa thiêng liêng, bữa cơm “chín lụn” và những nghi lễ độc đáo
Theo quan niệm truyền thống, người Mường ở 4 vùng Mường lớn (tỉnh Hòa Bình cũ nay là tỉnh Phú Thọ) gồm Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng và Mường Động bắt đầu đón Tết Năm mới từ ngày 27 tháng Chạp năm cũ và kéo dài đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng năm mới.
Từ sáng sớm 27 tháng Chạp, các gia đình đã vào rừng chặt nứa, giang bánh tẻ mang về tước lạt gói bánh chưng, làm cặp nướng thịt. Cây nêu được dựng lên ngay cạnh ngõ ra vào, trong sân hoặc phía trước nhà sàn nhằm báo hiệu báo Tết đã về và mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Bà Dư Thị Nguyệt, Khu Vôi xã An Nghĩa, vừa thoăn thoắt chẻ lạt buộc bánh vừa kể: “Theo các cụ xưa truyền lại, trồng cây nêu là để báo với đất trời về sự hiện diện của gia đình mình, đồng thời không cho điều xấu xâm nhập vào nhà trong những ngày đầu năm mới.”
Ngày 27 tháng Chạp cũng là dịp con cháu, đặc biệt là nam giới trong gia đình, vào khu mồ mả tổ tiên để dọn dẹp, phát quang cây cỏ, tu sửa phần mộ, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Đây cũng là dịp để các bậc cao niên kể cho con cháu nghe về dòng tộc, gia phả.
Ngày 28 tháng Chạp, khắp các bản Mường Phú Thọ rộn ràng cảnh gói bánh chưng, bánh ống. Những người phụ nữ Mường quây quần bên bếp lửa, đôi tay khéo léo gói từng chiếc bánh, gửi gắm vào đó mong ước về sự đủ đầy, no ấm.
Mâm cỗ lá của người Mường đẩy đủ các món ăn dân tộc.
Thầy Mo Bùi Văn Minh (xã Lạc Sơn) cho biết, ngày 29 tháng Chạp theo lịch Mường được gọi là ngày “chín lụn” – tương đương với bữa cơm tất niên của người Kinh. Đây là bữa cơm đoàn tụ quan trọng và thiêng liêng nhất trong năm, tiễn năm cũ và chuẩn bị đón năm mới. Tất cả những món ngon, vật lạ được chuẩn bị suốt cả năm đều được mang ra trong bữa cơm này. Trước khi bước sang thời khắc Giao thừa, chủ nhà làm lễ xin phép thần linh, thổ công thổ địa, mời ông bà tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Trên bàn thờ, mâm lễ được bày biện trang trọng với bánh chưng, bánh ống, gà luộc, rượu, cơm nếp, trầu cau… đặt trên chiếc mẹt trải lá chuối được cắt hình tròn.
Đón Giao thừa, người Mường Phú Thọ thường đánh chiêng, trống… tạo nên không khí rộn ràng, hân hoan. Từ người già đến trẻ nhỏ cùng nhau ra mó nước lấy nước mới về đặt trên bàn thờ tổ tiên. Nước này được gọi bằng nhiều tên khác nhau, như nước Tiên, nước Thặng Thiên… với ý nghĩa mang lộc trời, lộc đất về cho gia đình. Ở một số vùng Mường, đêm Giao thừa còn có tục gội đầu, thậm chí tắm suối với quan niệm gột rửa điều không may của năm cũ, đón chào năm mới sạch sẽ, tinh khôi hơn.
Một nghi lễ quan trọng không thể thiếu là lễ cúng ngoài trời với lễ vật giản dị gồm một con cá diếc và một chiếc bánh chay. Sáng mùng Một, lễ vật này được mang cho con trâu ăn trước, bởi người Mường quan niệm “con trâu là đầu cơ nghiệp”, trâu khỏe thì ruộng nương mới tốt tươi.
Thờ cúng tổ tiên, sắc bùa, khai hạ - nét riêng đầu xuân của người Mường
Tục lệ thờ cúng tổ tiên trong những ngày tết được người Mường duy trì qua nhiều thế hệ.
Khác với nhiều dân tộc khác, người Mường có tục thờ cúng tổ tiên theo hình thức thờ đích danh. Mỗi đời tổ tiên được sắp một mâm cỗ riêng với đầy đủ cơm, bánh, đũa và các món ăn. Ít nhất, mỗi gia đình thờ đến ba đời, thể hiện sự tôn kính và gắn bó sâu sắc với cội nguồn.
Nhà nghiên cứu văn hóa Mường Bùi Huy Vọng cho biết, chính hình thức thờ cúng đích danh này đã tạo nên sự khác biệt, phản ánh rõ nét quan niệm gia đình, dòng tộc rất chặt chẽ của người Mường.
Một phong tục xông đất chúc tết đầu năm đặc sắc riêng có của người Mường là Sắc Bùa, đây là một lễ chúc tụng điều lành của một đoàn người với từng gia đình, là không khí vui, lạc quan, lãng mạn trong tâm thức người Mường.
Mâm cỗ đón tết được người Mường chuẩn bị chu đáo với đẩy đủ các món ăn dân tộc.
Ngay từ mùng Một Tết, các phường bùa bắt đầu đi chúc Tết từng gia đình trong bản. Phường bùa là đội hình diễn tấu chiêng gồm 6–12 người, do ông trùm phường dẫn đầu. Đoàn đi đến đâu, tiếng chiêng sắc bùa vang lên đến đó. Khi vào sân nhà ai, ông trùm phường cất lời hát chúc Tết, cầu mong gia đình chủ nhà mạnh khỏe, làm ăn phát đạt, mùa màng bội thu. Trẻ em Mường trong những ngày Tết cũng rộn ràng theo chân các phường bùa, vừa đi vừa hát, vừa đánh chiêng, tạo nên không khí xuân tươi vui, ấm áp khắp bản làng. Người Mường khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất. Phụ nữ mặc váy đen, áo pắn (áo ngắn) với nhiều màu sắc riêng biệt cạp váy dệt hoa văn tinh tế; áo nam giới màu nâu giản dị nhưng khỏe khoắn. Tất cả hòa vào không gian chiêng trống rộn ràng, tạo nên một bức tranh xuân đậm bản sắc văn hóa Mường.
Văn hóa uống rượu cần đặc sắc của người Mường trong những ngày tết.
Đến mùng 7 tháng Giêng, người Mường Phú Thọ tổ chức Lễ hội Khai hạ hay còn gọi là Lễ hội xuống đồng, đây là ngày lễ lớn nhất trong năm, đánh dấu thời điểm bắt đầu một chu kỳ sản xuất mới. Đây không chỉ là nghi lễ nông nghiệp mà còn là dịp cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, thắt chặt tình làng nghĩa xóm.
Gìn giữ giá trị văn hóa trong dòng chảy hiện đại
Trong những ngày Tết cổ truyền là dịp để các thế hệ người Mường cùng nhau hướng về cội nguồn và duy trì giá trị văn hóa trong đời sống sinh hoạt thường ngày.
Ngày nay, phong tục đón Tết của người Mường Phú Thọ có những thay đổi để phù hợp với nhịp sống hiện đại. Một số nghi lễ được giản lược, nhiều gia đình đón Tết sớm hơn theo phong tục chung. Tuy vậy, những giá trị cốt lõi như thờ cúng tổ tiên, gói bánh chưng, hát sắc bùa, các trò chơi dân gian, lễ Khai hạ… vẫn được gìn giữ.
Các văn hóa đặc trưng trong sinh hoạt cộng đồng luôn được người Mường duy trì qua nhiều thế hệ.
Trước tác động của kinh tế thị trường và quá trình hội nhập, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mường đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Các hoạt động phục dựng lễ hội, truyền dạy mo Mường, chiêng Mường, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng đang được đẩy mạnh, góp phần giữ gìn những giá trị quý báu cho các thế hệ mai sau.
Các mế mường và đàn ông Mường chơi trò chơi đáng mảng của người Mường.
Bà Hoàng Thị Huyền, Trưởng phòng Quản lý di sản văn hoá, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho biết, tục đón Tết năm mới của người Mường là phong tục đẹp, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa từ ngàn xưa, được người Mường lưu giữ và truyền lại qua các thế hệ. Trước sự mở rộng không gian hành chính mới, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, hạ tầng giao thông kết nối các vùng miền đã trở nên dễ dàng thì việc bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa của người Mường Phú Thọ trong mỗi dịp Tết đến, Xuân về đang là điều cấp thiết, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống ban ngành của tỉnh.
Trẻ em dân tộc Mường chơi các trò chơi dân gian trong những ngày tết.
Tết Năm mới của người Mường Phú Thọ không chỉ là dịp đón xuân, mà còn là biểu tượng sinh động của bản sắc văn hóa, của mối liên kết bền chặt giữa con người với tổ tiên, thiên nhiên và cộng đồng. Trong dòng chảy của thời gian, những nét đẹp ấy vẫn lặng lẽ được gìn giữ, như mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng tâm hồn người Mường qua bao thế hệ./.
